Demokriti

Abdera, në bregun verior të Egjeut, ishte qyteti i Demokritit. Lindja e tij vendoset zakonisht rreth vitit 460 p.e.s.; data e zakonshme e vdekjes, rreth vitit 370 p.e.s., është e pasigurt. Këto data e vendosin në historinë greke pa përcaktuar jetëgjatësinë e saktë.

Autorë të mëvonshëm përshkruajnë udhëtime të gjata dhe zakone të pazakonta, por jo të gjitha rrëfimet janë të dhëna biografike të sigurta. Për mendimin e tij ka më shumë rëndësi lidhja me Leukipin: dëshmitë e lashta i lidhin të dy me fillimet e atomizmit. Është e vështirë t’i atribuohet çdo ide vetëm njërit.

Demokriti shpesh përfshihet ndër filozofët parasokratikë, megjithëse jetoi në epokën e Sokratit. Emërtimi lidhet me një qasje ndaj shpjegimit të natyrës, jo me një ndarje të prerë brezash. Dëshmitë e lashta e lidhin me shkrime të larmishme, ndër të tjera për matematikën, filozofinë natyrore dhe sjelljen njerëzore. Kjo gjerësi shpjegon pse kufizimi i tij te një pohim për atomet lë jashtë një pjesë të madhe të jetës intelektuale. Emri shfaqet edhe si Demokritos. Meqë vetë librat kanë humbur, një biografi e përgjegjshme duhet të dallojë rrëfimet e burimeve të mëvonshme nga çfarë mund të vërtetohet me siguri për jetën e tij.

Në këtë shpjegim të natyrës, atomet dhe zbrazëtia shpjegojnë botën e dukshme. Atomet janë trupa të ngurtë të pandashëm; hapësira e zbrazët u lejon të lëvizin. Forma, pozicione dhe renditje të ndryshme prodhojnë gjëra të ndryshme. Ndryshimi nuk kërkon që lënda të shfaqet nga asgjëja: përbërësit riorganizohen. Ideja e spikatur është shpjegimi i larmisë përmes renditjes së trupave themelorë, në vend të supozimit se çdo dallim i dukshëm kërkon një lloj tjetër lënde themelore.

Ky është një model filozofik i lashtë, jo kimia moderne. Atomet e sotme përmbajnë grimca më të vogla. Demokriti nuk i zbuloi nëpërmjet eksperimenteve laboratorike. Krahasimi ndihmon kur hap një pyetje, por çorienton kur fshin dallimet mes argumentimit të lashtë dhe provave moderne.

Ai u interesua edhe për perceptimin, njohjen dhe etikën. Nëse cilësi si ëmbëlsia varen nga përvoja jonë, ndërsa trupat themelorë janë atome, si ndihmojnë shqisat në njohje? Në dëshmitë mbi etikën e tij, euthymia sugjeron një gjendje shpirtërore të ekuilibruar e të gëzuar, të mbështetur nga maturia. Katër zërat më poshtë janë tema të mendimit të tij, jo tituj librash të ruajtur të plotë.

Nuk mbijeton asnjë libër i plotë i Demokritit. Lexojmë citime të shkurtra, dëshmi dhe kritika të ruajtura nga autorë të tjerë. Një fragment hap kështu një dritare drejt mendimit të tij, por përzgjedhja dhe argumenti përreth i përkasin një shkrimtari të mëvonshëm. Citimin këtu e transmeton Sekst Empiriku.

Epikuri zhvilloi më vonë një version tjetër të atomizmit; Aristoteli diskutoi dhe kritikoi shpjegimet atomiste. Leximi i tyre së bashku zbulon një debat, jo një teori të pandryshuar përgjatë shekujve. Në Greqi, Universiteti Demokriti i Trakisë mban emrin e tij për nder të filozofit nga Abdera.

Provoni të lexoni me zë emrin grek të universitetit, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Pastaj krahasoni το άτομο në një tekst shkencor me δύο άτομα kur rezervoni tavolinë: e njëjta fjalë kryen role të ndryshme.

• Greqishtja e lashtë atomos do të thotë “i pandashëm”; megjithatë atomi i shkencës moderne mund të ndahet.
• Në greqishten moderne, το άτομο do të thotë edhe person: δύο άτομα shpesh nënkupton thjesht “dy persona”.
• Nuk mbijeton asnjë libër i plotë i Demokritit; citimi në këtë faqe na vjen përmes Sekst Empirikut.
• “Filozofi që qesh” është një imazh kulturor i mëvonshëm, jo arsye për ta reduktuar etikën e tij në tallje. Një fytyrë e përfytyruar në pikturë nuk provon pamjen e tij.