Democritus

Abdera, aan de noordelijke Egeïsche kust, was Democritus’ thuisstad. Zijn geboorte wordt meestal rond 460 v.Chr. geplaatst; de gebruikelijke sterfdatum, rond 370 v.Chr., is onzeker. Deze dateringen plaatsen hem in de Griekse geschiedenis zonder zijn precieze levensduur vast te leggen.

Latere auteurs beschrijven verre reizen en bijzondere gewoonten, maar al die verhalen zijn geen zekere biografische feiten. Zijn band met Leucippus is belangrijker voor zijn denken: antieke getuigenissen verbinden beiden met het begin van het atomisme. Elke afzonderlijke gedachte aan slechts een van hen toeschrijven is moeilijk.

Democritus wordt vaak tot de presocratische filosofen gerekend, hoewel hij in de tijd van Socrates leefde. De benaming betreft een manier van natuurverklaring, geen scherpe scheiding tussen generaties. Antieke berichten verbinden hem met uiteenlopende geschriften, waaronder wiskunde, natuurfilosofie en menselijk gedrag. Die breedte verklaart waarom een beperking tot één uitspraak over atomen veel van zijn intellectuele leven buiten beeld laat. Zijn naam verschijnt ook als Demokritos. Omdat de boeken zelf verloren zijn, moet een zorgvuldige biografie onderscheiden wat latere bronnen vertellen en wat betrouwbaar over zijn leven is vast te stellen.

In deze natuurverklaring verklaren atomen en leegte de zichtbare wereld. Atomen zijn vaste, ondeelbare lichamen; lege ruimte maakt hun beweging mogelijk. Verschillende vormen, posities en ordeningen leveren verschillende dingen op. Verandering vereist niet dat materie uit niets verschijnt: de bestanddelen worden anders gerangschikt. Opvallend is dat verscheidenheid wordt verklaard door de ordening van onderliggende lichamen, in plaats van voor elk zichtbaar verschil een andere soort fundamentele materie aan te nemen.

Dit is een antiek filosofisch model, geen moderne scheikunde. De huidige atomen bevatten kleinere deeltjes. Democritus ontdekte ze niet met laboratoriumproeven. De vergelijking helpt als ze een vraag opent, maar misleidt als ze het verschil tussen antieke redenering en modern bewijsmateriaal uitwist.

Hij hield zich ook bezig met waarneming, kennis en ethiek. Als eigenschappen zoals zoetheid afhangen van onze ervaring, terwijl de onderliggende lichamen atomen zijn, hoe dragen de zintuigen dan bij aan kennis? In berichten over zijn ethiek duidt euthymia op een evenwichtige, opgewekte gemoedstoestand, ondersteund door matigheid. De vier punten hieronder zijn thema’s in zijn denken, geen titels van volledig bewaarde boeken.

Geen volledig boek van Democritus is bewaard. We lezen korte citaten, verslagen en kritiek die andere auteurs hebben overgeleverd. Een fragment biedt dus zicht op zijn denken, maar de selectie en de omringende redenering behoren aan een latere schrijver. Het citaat hier wordt door Sextus Empiricus overgeleverd.

Epicurus ontwikkelde later een andere vorm van atomisme; Aristoteles besprak en bekritiseerde atomistische verklaringen. Hen samen lezen laat een debat zien, geen theorie die eeuwenlang ongewijzigd bleef. In Griekenland draagt de Democritus-universiteit van Thracië zijn naam ter ere van de filosoof uit Abdera.

Lees de Griekse universiteitsnaam Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης eens hardop. Vergelijk daarna το άτομο in een wetenschappelijke tekst met δύο άτομα bij een tafelreservering: hetzelfde woord vervult verschillende rollen.

• Het Oudgriekse atomos betekent “ondeelbaar”; het atoom van de moderne wetenschap kan echter worden gedeeld.
• In het Nieuwgrieks betekent το άτομο ook een persoon: δύο άτομα is vaak gewoon “twee personen”.
• Geen volledig boek van Democritus is bewaard; het citaat op deze pagina is door Sextus Empiricus overgeleverd.
• De “lachende filosoof” is een later cultureel beeld, geen reden om zijn ethiek tot spot te beperken. Een verzonnen geschilderd gezicht bewijst niets over zijn uiterlijk.