Δημόκριτος

Τα Άβδηρα, στη βόρεια ακτή του Αιγαίου, ήταν η πατρίδα του Δημόκριτου. Η γέννησή του τοποθετείται συνήθως περίπου στο 460 π.Χ. Η συμβατική χρονολογία θανάτου, γύρω στο 370 π.Χ., είναι αβέβαιη. Αυτές οι χρονολογίες τον τοποθετούν στην ελληνική ιστορία χωρίς να καθορίζουν με ακρίβεια τη διάρκεια της ζωής του.

Μεταγενέστεροι συγγραφείς περιγράφουν μεγάλα ταξίδια και ασυνήθιστες συνήθειες, αλλά δεν μπορούμε να θεωρήσουμε όλες αυτές τις αφηγήσεις βέβαια βιογραφικά στοιχεία. Για τη σκέψη του έχει μεγαλύτερη σημασία η σχέση του με τον Λεύκιππο: οι αρχαίες μαρτυρίες συνδέουν και τους δύο με τις απαρχές της ατομικής θεωρίας. Είναι δύσκολο να αποδώσουμε κάθε επιμέρους ιδέα αποκλειστικά στον έναν ή στον άλλο.

Ο Δημόκριτος κατατάσσεται συχνά στους προσωκρατικούς φιλοσόφους, αν και έζησε την εποχή του Σωκράτη. Ο όρος αφορά μια προσέγγιση στην εξήγηση της φύσης και όχι έναν αυστηρό διαχωρισμό γενεών. Οι αρχαίες μαρτυρίες τον συνδέουν με ποικίλα συγγράμματα, μεταξύ άλλων για τα μαθηματικά, τη φυσική φιλοσοφία και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Αυτό το εύρος εξηγεί γιατί, αν τον περιορίσουμε σε μία μόνο θέση για τα άτομα, χάνουμε μεγάλο μέρος της πνευματικής του δραστηριότητας. Το όνομά του γράφεται επίσης Demokritos με λατινικούς χαρακτήρες. Επειδή τα ίδια τα βιβλία έχουν χαθεί, μια υπεύθυνη βιογραφία πρέπει να διακρίνει τις αναφορές μεταγενέστερων πηγών από όσα μπορούν να τεκμηριωθούν με ασφάλεια για τη ζωή του.

Σε αυτή την εξήγηση της φύσης, τα άτομα και το κενό ερμηνεύουν τον ορατό κόσμο. Τα άτομα είναι στερεά σώματα που δεν διαιρούνται· ο κενός χώρος επιτρέπει την κίνησή τους. Διαφορετικά σχήματα, θέσεις και διατάξεις δημιουργούν διαφορετικά πράγματα. Η αλλαγή δεν απαιτεί να εμφανιστεί ύλη από το τίποτα: τα συστατικά αναδιατάσσονται. Η τολμηρή κίνηση είναι να εξηγηθεί η ποικιλία μέσα από τη διάταξη των υποκείμενων σωμάτων, αντί να θεωρηθεί ότι κάθε ορατή διαφορά απαιτεί διαφορετικό είδος θεμελιώδους ύλης.

Πρόκειται για αρχαίο φιλοσοφικό πρότυπο, όχι για σύγχρονη χημεία. Τα σημερινά άτομα περιέχουν μικρότερα σωματίδια. Ο Δημόκριτος δεν τα ανακάλυψε με εργαστηριακά πειράματα. Η σύγκριση βοηθά όταν ανοίγει ένα ερώτημα, αλλά παραπλανά όταν σβήνει τις διαφορές ανάμεσα στην αρχαία επιχειρηματολογία και τα σύγχρονα δεδομένα.

Ασχολήθηκε επίσης με την αντίληψη, τη γνώση και την ηθική. Αν ιδιότητες όπως η γλυκύτητα εξαρτώνται από την εμπειρία μας, ενώ τα υποκείμενα σώματα είναι άτομα, πώς συμβάλλουν οι αισθήσεις στη γνώση; Στις μαρτυρίες για την ηθική του, η ευθυμία δηλώνει μια ισορροπημένη και χαρούμενη ψυχική κατάσταση, την οποία στηρίζει το μέτρο. Οι τέσσερις καταχωρίσεις παρακάτω είναι θέματα της σκέψης του, όχι τίτλοι ολόκληρων σωζόμενων βιβλίων.

Δεν σώζεται κανένα ολόκληρο βιβλίο του Δημόκριτου. Διαβάζουμε σύντομα παραθέματα, μαρτυρίες και κριτικές που διατήρησαν άλλοι συγγραφείς. Ένα απόσπασμα είναι λοιπόν ένα παράθυρο στη σκέψη του, αλλά η επιλογή του και η επιχειρηματολογία γύρω του ανήκουν σε μεταγενέστερο συγγραφέα. Το παράθεμα αυτής της σελίδας παραδίδεται από τον Σέξτο Εμπειρικό.

Ο Επίκουρος ανέπτυξε αργότερα μια διαφορετική εκδοχή της ατομικής θεωρίας· ο Αριστοτέλης συζήτησε και άσκησε κριτική στις ατομικές εξηγήσεις. Η παράλληλη ανάγνωσή τους αποκαλύπτει έναν διάλογο, όχι μια αμετάβλητη θεωρία που διασχίζει τους αιώνες. Στην Ελλάδα, το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης φέρει το όνομά του προς τιμήν του φιλοσόφου από τα Άβδηρα.

Δοκιμάστε να διαβάσετε δυνατά το όνομα Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Έπειτα συγκρίνετε το το άτομο σε ένα επιστημονικό κείμενο με το δύο άτομα όταν κλείνετε τραπέζι: η ίδια λέξη λειτουργεί διαφορετικά.

• Το αρχαίο ἄτομος σημαίνει «που δεν διαιρείται»· το άτομο της σύγχρονης επιστήμης, ωστόσο, μπορεί να διαιρεθεί.
• Στη νέα ελληνική, το άτομο δηλώνει και έναν άνθρωπο: δύο άτομα συχνά σημαίνει απλώς «δύο άνθρωποι».
• Δεν σώζεται κανένα ολόκληρο βιβλίο του Δημόκριτου· το παράθεμα αυτής της σελίδας μας παραδίδεται από τον Σέξτο Εμπειρικό.
• Ο «γελαστός φιλόσοφος» είναι μεταγενέστερη πολιτισμική εικόνα, όχι λόγος να περιορίσουμε την ηθική του στη χλεύη. Ένα φανταστικό ζωγραφισμένο πρόσωπο δεν τεκμηριώνει την εμφάνισή του.