Sofokliu

Sofokliu lindi rreth vitit 497 p.e.s. në Kolonë, një fshat menjëherë jashtë mureve të Athinës, të cilin më vonë do ta bënte vendin e ngjarjes së dramës së tij të fundit. I ati, Sofili, ishte një zejtar i pasur ose prodhues armësh, dhe djali mori arsimin më të mirë në muzikë dhe gjimnastikë që mund të ofronte Athina. Sipas biografëve të lashtë, si një gjashtëmbëdhjetëvjeçar i pashëm, ai u zgjodh të drejtonte korin e djemve që festoi fitoren greke në Salaminë në vitin 480 p.e.s.

Në vitin 468 p.e.s. mori pjesë për herë të parë në garën dramatike të Dionisieve të Mëdha dhe mundi të madhin Eskil. Që atëherë fitoi rreth njëzet herë në Dionisie, plus disa herë të tjera në festën më të vogël të Lenejeve, dhe thuhet se nuk doli kurrë i fundit. Ndryshe nga Euripidi, ai ishte edhe figurë publike: në 443/2 shërbeu si një nga arkëtarët e Lidhjes së Delosit, në 441/0 u zgjodh strateg krahas Perikliut gjatë luftës kundër Samosit, dhe pas katastrofës së Sicilisë në vitin 413 bëri pjesë në komitetin e jashtëzakonshëm që drejtonte qytetin. Ishte gjithashtu prift i një kulti shërues, dhe tradita thotë se pas vdekjes athinasit e nderuan si hero me emrin Deksion.

Jetoi rreth nëntëdhjetë vjet, përgjatë pothuajse gjithë Luftës së Peloponezit, dhe vdiq në vitin 406 p.e.s., pak muaj pas Euripidit. Poeti komik Friniku shkroi se ai ishte i bekuar: jetë e gjatë, shumë drama të bukura dhe vdekje pa vuajtje.

Nga rreth 120 drama, kanë mbijetuar të plota shtatë tragjedi: Αίας (Ajaksi), Αντιγόνη (Antigona, rreth 441 p.e.s.), Τραχίνιαι (Gratë e Trakisë), Οιδίπους Τύραννος (Edipi mbret, rreth 429 p.e.s.), Ηλέκτρα (Elektra), Φιλοκτήτης (Filokteti, 409 p.e.s.) dhe Οιδίπους επί Κολωνώ (Edipi në Kolonë, vënë në skenë në vitin 401 p.e.s., pas vdekjes së tij). Një pjesë e madhe e një drame satirike, Ιχνευταί (Gjurmuesit), doli në dritë mbi një papirus në Egjipt në vitin 1912.

Antigona varros vëllanë kundër urdhrave të mbretit dhe zgjedh vdekjen në vend të bindjes; përplasja e saj me Kreonin është drama më e vjetër dhe më e qartë për ndërgjegjen kundër shtetit. «Edipi mbret» tregon një sundimtar të zgjuar që heton një krim dhe zbulon se krimineli është ai vetë: Aristoteli e mori si tragjedinë model, dhe Frojdi i huazoi emrin për kompleksin e Edipit. Elektra pret vite me radhë për të marrë hak për të atin, Filokteti është një burrë i plagosur i braktisur në një ishull, të cilin grekët e kanë sërish të nevojshëm, dhe «Edipi në Kolonë» tregon mbretin e verbër e të moshuar që gjen paqe në vetë fshatin e Sofokliut.

Aristoteli i atribuon Sofokliut shtimin e aktorit të tretë në skenë dhe futjen e skenografisë së pikturuar; ai e zmadhoi gjithashtu korin nga dymbëdhjetë në pesëmbëdhjetë veta. Heronjtë e tij janë njerëz kokëfortë e të vetmuar që nuk pranojnë të përkulen, dhe subjektet e tij janë ndërtuar aq ngushtë sa çdo skenë e shtrëngon edhe më shumë lakun. Kori i famshëm i «Antigonës», «Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (Shumë gjëra janë të mrekullueshme, por asgjë s'është më e mrekullueshme se njeriu), është himni i botës antike për inteligjencën njerëzore dhe kufijtë e saj.

«Antigona» është tekst i detyruar në vitin e dytë të Liceut grek, kështu që çdo i rritur grek e ka përkthyer rresht pas rreshti grindjen mes Kreonit dhe Antigonës; Οιδίπους Τύραννος (Edipi mbret) studiohet në universitet. Çdo verë Festivali i Athinës dhe Epidaurit vë në skenë Sofokliun në teatrin antik të Epidaurit, dhe të shohësh atje «Antigonën» ose «Edipin», nën yje, është një rit kalimi. Termi «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» (kompleksi i Edipit) është pjesë e greqishtes së përditshme, dhe Antigona, Elektra e Ismena janë ende emra të zakonshëm vajzash. Rrugë me emrin Σοφοκλέους (e Sofokliut) ka në qendër të Athinës dhe në shumicën e qyteteve greke. Regjisorë modernë, nga Dimitris Rontiris në vitet 1930 deri te Theodoros Terzopoulos sot, e kanë ndërtuar reputacionin e tyre mbi dramat e tij.

• Pjesëmarrja e tij e parë në garë, në vitin 468 p.e.s., e mundi Eskilin; tregohet se në vend të jurisë së zakonshme iu kërkua të gjykonin strategut Kimon dhe kolegëve të tij.
• U zgjodh strateg në vitin 441/0 p.e.s., thuhet sepse athinasit ishin aq të magjepsur nga «Antigona».
• Sipas Ciceronit, kur i biri e akuzoi në gjyq për marrëzi pleqërie, poeti i moshuar u lexoi gjykatësve një kor nga «Edipi në Kolonë» dhe u shpall menjëherë i pafajshëm.
• Nga rreth 120 dramat e tij, 113 njihen me titull, por vetëm shtatë kanë arritur të plota deri te ne.