Jeta
Anaksagora lindi rreth 500 para Krishtit në Klazomena, qytet grek në bregun perëndimor të Azisë së Vogël, në Turqinë e sotme. U vendos në Athinë, ku burimet e mbajnë për njëzet deri tridhjetë vjet. Datat e sakta diskutohen. Lidhja me Perikliun bashkonte kërkimin filozofik me botën politike dhe kulturore. Histori të mëvonshme thonë se la trashëgiminë për natyrën; portreti i filozofit të përhumbur nuk është përditshmëri plotësisht e dokumentuar.
Burimet e lidhin largimin me akuzën e përdhosjes fetare. Dielli si gur i nxehtë sfidonte besimet, ndërsa Perikliu e bënte çështjen politike. Data dhe hollësitë janë të pasigurta; rrëfimet kundërshtuese nuk duhen shkrirë në një histori gjyqësore. Shkoi në Lampsak pranë Helespontit dhe vdiq më 428. Lexues të mëvonshëm njihnin shkrimet. Apologjia e Platonit madje i paraqet idetë në libra të lirë. Largësia mes origjinalit të humbur dhe dëshmisë së vonë tregon si rindërtojmë vendin në mendimin grek.
Veprat
Anaksagora pyeti si lindin gjërat e ndryshueshme pa ardhur nga hiçi. Përgjigjja ishte përzierja: gjithçka përmban pjesë të gjithçkaje, por mbizotëruesja përcakton pamjen. Ushqimi që bëhet mish, flokë e kocka ofronte problem konkret. Kjo nuk është teori moderne përbërësish kimikë apo atomesh; natyra e përbërësve ende diskutohet. Fillimi imagjinon gjithçka bashkë para dallimit të botës së dukshme.
Nusi, mendja ose intelekti, nis lëvizjen që riorganizon përzierjen. Raporti i saktë me materien mbetet interpretim. Astronomia është më konkrete: hëna merr dritë nga dielli, eklipset ndodhin kur një trup bllokon dritën. Disa propozime ishin të gabuara, por kërkimi i shkaqeve fizike kishte rëndësi. Libri i humbur quhet tradicionalisht Mbi natyrën. Fragmentet i detyrohen shumë Simpliciut, rreth një mijëvjeçar më vonë. Tabela dallon librin e vetëm nga doktrina dhe arritja astronomike; nuk janë katër traktate të pavarura të mbijetuara.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Anaksagora lidh Azinë e Vogël greqishtfolëse me Athinën klasike. Sot një portret imagjinar shfaqet në zbukurimin e pikturuar të godinës historike universitare të Athinës: institucionet kujtojnë kërkimin antik. Teksti tregon edhe ndryshimet gjuhësore.
Në citim χρήματα do të thotë gjëra, sot zakonisht para. Shkruani fjalinë me πράγματα dhe një vëzhgim me ήλιος, σελήνη dhe φως. Shtoni pyetje me γιατί. Krahasoni skemën e eklipsit me shpjegimin, duke dalluar astronominë moderne nga propozimet e lashta. Kozmologjia bëhet kështu greqishte e dobishme për vëzhgim dhe pyetje.
A e dinit?
- Shpjegoi se drita e hënës vjen nga dielli.
- Citimet kalojnë kryesisht përmes autorëve shumë të mëvonshëm.
- Χρήματα këtu do të thotë gjëra, jo posaçërisht para.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Περὶ φύσεως (συμβατικός τίτλος) | Mbi natyrën: libër i humbur, titull tradicional | 5th century BC |
| Πάντα ἐν παντί (διδασκαλία) | Gjithçka në gjithçka: doktrinë | 5th century BC |
| Νοῦς καὶ κίνησις (διδασκαλία) | Nusi dhe lëvizja: doktrinë | 5th century BC |
| Εξήγηση των εκλείψεων (επίτευγμα) | Shpjegimi i eklipseve: arritje astronomike | 5th century BC |
Një varg për t’u mbajtur mend
ὁμοῦ πάντα χρήματα ἦν
Në greqishten e sotmeΌλα τα πράγματα ήταν μαζί.
homou panta chrēmata ēn
Të gjitha gjërat ishin bashkë.
