Jeta
Epikteti lindi rreth vitit 55 në Hierapol, qytet grek i Azisë së Vogël pranë Pamukkales së sotme në Turqi. Kaloi një pjesë të jetës i skllavëruar në Romë, në shtëpinë e Epafroditit, figurë e fuqishme e lidhur me oborrin e Neronit. Nuk dimë saktësisht kur mbërriti ose si filloi arsimimi. Studioi me stoikun Musoni Ruf dhe përfundimisht fitoi lirinë. Burimet e lashta përmendin vështirësi në ecje, por nuk pajtohen për shkakun; tregimi i zotërisë që ia thyen qëllimisht këmbën nuk është biografi e sigurt.
Pas dëbimit të filozofëve nën Domicianin, rreth vitit 89, u vendos në Nikopol të Epirit. Themeloi një shkollë; ndër nxënësit ishte Arriani, më vonë historian dhe administrator romak. Nikopoli lidhej me botën e gjerë perandorake, nuk ishte strehë e veçuar. Bisedat e ruajtura i përkasin mësimdhënies së pjekur të fillimit të shekullit të dytë. Vdiq rreth vitit 135. Vija e përgjithshme është më e qartë se hollësitë: anekdotat nuk duhet të fshehin mungesën e dëshmive të pavarura. Megjithatë kalimi nga skllavëria te mësimdhënia u jep forcë të veçantë pyetjeve të tij për kuptimin e lirisë.
Veprat
Tekstet e Epiktetit na vijnë kryesisht përmes Arrianit. Bisedat ruajnë bashkëbisedime të fuqishme, sfida dhe shembuj në vend të një teksti të renditur. Mbijetojnë katër libra nga një përmbledhje më e madhe antike. Encheiridioni, zakonisht Doracaku, ngjesh mësimet në kujtesa të shkurtra. Shkurtësia e bën të kapshëm, por fjalitë e shkëputura mund të fshehin arsyetimin e diskutimeve të gjata. Janë regjistrime dhe përzgjedhje të mësimit, jo një varg librash të veçantë të shkruar me siguri nga dora e tij.
Dallimi qendror është mes asaj që varet prej nesh dhe asaj që nuk varet. Gjykimet, synimet dhe përdorimi i përshtypjeve i përkasin aftësisë morale; prona, pozita dhe rezultatet nuk janë tërësisht në fuqinë tonë. Kjo nuk lejon braktisjen e të tjerëve. Epikteti kërkon të përmbushim marrëdhëniet dhe përgjegjësitë duke shqyrtuar reagimet. Aftësia e zgjedhjes morale, prohairesis, është vendimtare. Shembujt kthejnë filozofinë te sëmundja, zemërimi, familja dhe ambicia. Mësimi kërkon ushtrim dhe argument. Tabela paraqet dy tekste të përcjella dhe dy tema, pa shpikur tituj të tjerë për këtë mësues gojor.
Trashëgimia në Greqinë e sotme
Epikteti lidh filozofinë me Nikopolin e sotëm pranë Prevezës. Një vizitë në sitin arkeologjik e vendos mësimin në qytetin romak ku u zhvillua, pa shpallur ndonjë dhomë të mbijetuar si klasën e tij. Veprat gjenden edhe në botime greqisht.
Krahasoni të lashtën ἐφ’ ἡμῖν me të sotmen εξαρτάται από εμάς, “varet prej nesh”. Lexoni tekstin B1 dhe shkruani dy fjali për zgjedhjet e sotme me μπορώ να dhe επιλέγω να. Liria abstrakte bëhet greqishte e dobishme për plane dhe përgjegjësi. Citimi pranë versionit modern tregon vazhdimësi pa ngatërruar gramatikat.
A e dinit?
- Nxënësi Arrian është përcjellësi kryesor i mësimit.
- Nga një përmbledhje më e madhe e Bisedave mbeten katër libra.
- Burimet nuk pajtohen për shkakun e aftësisë së kufizuar.
Veprat kryesore
| Titulli greqisht | Titulli | Viti |
|---|---|---|
| Διατριβαί (καταγραφή Αρριανού) | Biseda: mësime të regjistruara nga Arriani | Early 2nd century AD |
| Ἐγχειρίδιον (σύνοψη Αρριανού) | Doracaku: përmbledhja e Arrianit | Early 2nd century AD |
| Προαίρεσις (θέμα διδασκαλίας) | Zgjedhja morale: temë qendrore | Early 2nd century AD |
| Χρῆσις τῶν φαντασιῶν (θέμα διδασκαλίας) | Përdorimi i përshtypjeve: temë qendrore | Early 2nd century AD |
Një varg për t’u mbajtur mend
τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ' ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν.
Në greqishten e sotmeΑπό τα πράγματα, άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα δεν εξαρτώνται από εμάς.
tōn ontōn ta men estin eph’ hēmin, ta de ouk eph’ hēmin
Nga gjërat që ekzistojnë, disa varen prej nesh dhe të tjera jo.
