Ilias Venezis

Ilias Mellos, që shkruante si Venezis, lindi më 4 mars 1904 në Ajvalëk, që grekët e quanin Αϊβαλί ose Κυδωνίες, një qytet i begatë i vajit të ullirit dhe sapunit përballë ishullit Lesbos. U rrit midis qytetit dhe tokave të gjyshërve në kodra, peizazhi i romaneve të tij të mëvonshme. Ishte një qytet i madh dhe pothuajse tërësisht grek, me shkolla, kisha dhe tregti të gjallë me ishujt.

Në shtator 1922, ndërsa ushtria greke shembej në Azinë e Vogël, i riu tetëmbëdhjetëvjeçar u arrestua dhe u dërgua bashkë me mijëra burra të tjerë grekë në batalionet e punës (αμελέ ταμπουρού), të detyruar të marshonin e të punonin në brendësi në kushte të tmerrshme. Shumica e shokëve të tij vdiqën. U lirua pas rreth katërmbëdhjetë muajsh dhe kaloi në Mitilini, ku familja e tij kishte gjetur strehë si refugjatë.

Në Lesbos gjeti punë në një bankë, dhe romancieri Stratis Mirivilis botoi në gazetën e tij rrëfimin e parë për robërinë. Më vonë u shpërngul në Athinë, ku punoi shumë vite në Bankën e Greqisë duke shkruar njëkohësisht romane, tregime dhe artikuj. Gjatë pushtimit gjerman u arrestua dhe u mbajt për ca kohë. Pas luftës ishte një figurë publike e respektuar dhe në 1957 u zgjodh anëtar i Akademisë së Athinës. Vdiq në Athinë më 3 gusht 1973.

Το νούμερο 31328 (Numri 31328), i botuar fillimisht në vazhdime në 1924 dhe si libër në 1931, e merr titullin nga numri që iu dha robit të ri në batalionet e punës. Në kapituj të shkurtër e të përmbajtur përshkruan marshimet, urinë, rrahjet, vdekjen e shokëve, por edhe çaste njerëzie të papritur midis rojeve. Nuk lexohet si pamflet politik, por si dëshmi e një dëshmitari, dhe mbetet një nga librat më të fuqishëm për 1922-shin.

Γαλήνη (Qetësia, 1939) ndjek një grup refugjatësh nga Azia e Vogël që përpiqen të lëshojnë rrënjë në bregun shterp të Atikës, pranë Anavisosit, midis detit dhe gurëve, me mallin për vendlindjen dhe punën e ngadaltë të një jete të re. Αιολική γη (Toka eoliane, 1943), e shkruar gjatë pushtimit, kthehet te fillimi: verat e një djali në tokat e gjyshit nën malin Kemer, midis barinjve, kafshëve, legjendave dhe ndjesisë së parë të dashurisë dhe vdekjes, një parajsë e parë me dijeninë se do të shkatërrohet. Është libri i tij më i dashur dhe më i përkthyer.

Ndër veprat e mëvonshme janë Έξοδος (Eksodi, 1950), që zhvillohet gjatë Luftës së Dytë Botërore, dhe Ωκεανός (Oqeani, 1956). Stili i tij është i thjeshtë, lirik dhe njerëzor; bashkë me Mirivilisin dhe Dido Sotiriun i dha zë brezit të Katastrofës.

Nxënësit grekë lexojnë faqe nga Αιολική γη dhe Το νούμερο 31328 në antologjitë shkollore, dhe librat botohen ende në botime të lira që një nxënës B1 ose B2 mund t'i provojë lehtë. Nga bregu lindor i Lesbosit duken kodrat e Ajvalëkut përtej ngushticës, dhe trageti nga Mitilini në Ajvalëk është një mënyrë e mirë për të ndier se për çfarë flasin librat e tij. Sot vetë Ajvalëku pret vizitorë grekë që vijnë të shohin shtëpitë dhe kishat e vjetra greke të Kidonies, shpesh me Tokën eoliane në çantë.

• Mbiemri i tij i vërtetë ishte Mellos; Venezis ishte një nofkë familjare që e përdori si pseudonim.
• Titulli Numri 31328 është numri që iu dha si rob në 1922.
• U zgjodh në Akademinë e Athinës në 1957.
• Stratis Mirivilis, një tjetër romancier i madh i Lesbosit, ishte i pari që botoi rrëfimin e tij për robërinë, në një gazetë të Mitilinit.