Demokryt

Abdera, na północnym wybrzeżu Morza Egejskiego, była rodzinnym miastem Demokryta. Jego narodziny umieszcza się zwykle około 460 roku p.n.e.; tradycyjna data śmierci, około 370 roku p.n.e., jest niepewna. Daty te osadzają go w historii Grecji, nie ustalając dokładnej długości życia.

Późniejsi autorzy opisują dalekie podróże i niezwykłe zwyczaje, ale nie wszystkie opowieści można uznać za pewne fakty biograficzne. Dla zrozumienia jego myśli ważniejszy jest związek z Leukipposem: starożytne świadectwa łączą obu z początkami atomizmu. Przypisanie każdej pojedynczej idei tylko jednemu z nich jest trudne.

Demokryta często zalicza się do filozofów przedsokratejskich, chociaż żył w czasach Sokratesa. Nazwa dotyczy sposobu wyjaśniania przyrody, a nie ścisłego podziału pokoleń. Starożytne przekazy łączą go z różnorodnymi pismami, między innymi o matematyce, filozofii przyrody i ludzkim postępowaniu. Ta rozległość tłumaczy, dlaczego ograniczenie go do jednej tezy o atomach pomija znaczną część jego życia intelektualnego. Jego imię występuje też jako Demokritos. Ponieważ same książki zaginęły, odpowiedzialna biografia musi odróżniać relacje późniejszych źródeł od tego, co można wiarygodnie ustalić o jego życiu.

W tym objaśnieniu przyrody atomy i próżnia tłumaczą widzialny świat. Atomy to zwarte, niepodzielne ciała; pusta przestrzeń pozwala im się poruszać. Różne kształty, położenia i układy tworzą różne rzeczy. Zmiana nie wymaga pojawienia się materii z niczego: jej składniki zmieniają układ. Uderzające jest wyjaśnianie różnorodności układem podstawowych ciał, zamiast zakładać, że każda widoczna różnica wymaga innego rodzaju pierwotnej materii.

To starożytny model filozoficzny, nie współczesna chemia. Dzisiejsze atomy zawierają mniejsze cząstki. Demokryt nie odkrył ich w doświadczeniach laboratoryjnych. Porównanie pomaga, gdy otwiera pytanie, ale myli, gdy zaciera różnice między starożytną argumentacją a współczesnymi dowodami.

Interesowały go także postrzeganie, poznanie i etyka. Jeśli cechy takie jak słodycz zależą od naszego doświadczenia, a podstawowe ciała są atomami, jak zmysły przyczyniają się do poznania? W przekazach o jego etyce euthymia oznacza zrównoważony, pogodny stan ducha, wspierany przez umiar. Cztery pozycje poniżej to tematy jego myśli, a nie tytuły zachowanych w całości książek.

Żadna pełna książka Demokryta nie przetrwała. Czytamy krótkie cytaty, relacje i krytyki zachowane przez innych autorów. Fragment daje więc wgląd w jego myśl, ale wybór i otaczająca argumentacja należą do późniejszego pisarza. Cytat na tej stronie przekazał Sekstus Empiryk.

Epikur rozwinął później inną odmianę atomizmu; Arystoteles omawiał i krytykował wyjaśnienia atomistyczne. Wspólna lektura ukazuje spór, a nie teorię niezmienną przez stulecia. W Grecji Uniwersytet Tracki im. Demokryta nosi jego imię na cześć filozofa z Abdery.

Spróbuj przeczytać na głos grecką nazwę uczelni: Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Potem porównaj το άτομο w tekście naukowym z δύο άτομα przy rezerwacji stolika: to samo słowo pełni różne funkcje.

• Starożytne greckie atomos znaczy „niepodzielny”; atom współczesnej nauki można jednak podzielić.
• W nowogreckim το άτομο oznacza też osobę: δύο άτομα często znaczy po prostu „dwie osoby”.
• Żadna pełna książka Demokryta nie przetrwała; cytat na tej stronie dotarł do nas za pośrednictwem Sekstusa Empiryka.
• „Śmiejący się filozof” to późniejszy obraz kulturowy, nie powód, by sprowadzać jego etykę do szyderstwa. Wyobrażona twarz na obrazie nie dowodzi jego wyglądu.