Arkimedi

Arkimedi lindi rreth vitit 287 p.e.s. në Sirakuzë, qyteti grek më i pasur i Siçilisë, djali i një astronomi të quajtur Fidia. Duket se kaloi një kohë në Aleksandri, kryeqytetin shkencor të epokës, dhe gjithë jetën mbajti korrespondencë me matematikanët e atjeshëm, Kononin e Samosit, Dositheun dhe Eratostenin, të cilëve u dërgonte zbulimet e tij në formë letrash. Ishte i afërm, ose të paktën mik i ngushtë, i mbretit Hieron II të Sirakuzës, dhe problemet praktike të mbretit, një kurorë ari e dyshimtë, një anije gjigante, mbrojtja e qytetit, dhanë shkas për shumë nga historitë e famshme.

Plutarku, që e përshkruan në jetëshkrimin e gjeneralit romak Marcel, thotë se Arkimedi interesohej vetëm për matematikën e pastër dhe i konsideronte makinat e tij poshtë dinjitetit të vet, por pikërisht ato makina e bënë legjendë. Kur romakët rrethuan Sirakuzën në vitin 214 p.e.s., gjatë Luftës së Dytë Punike, katapultat, vinçat dhe «kthetrat» e tij që i ngrinin anijet nga uji e mbajtën flotën larg për dy vjet, aq sa ushtarët romakë, thotë Plutarku, ia mbathnin sapo shfaqej një litar a një tra mbi mure.

Sirakuza ra në vitin 212 p.e.s. Marceli kishte urdhëruar që Arkimedi të kursehej, por një ushtar e gjeti plakun të zhytur në një skicë dhe e vrau; tradita i atribuon fjalët e fundit «mos m'i prish rrathët». Mbi varrin e tij, me dëshirën e vet, u gdhend një sferë brenda një cilindri, zbulimi për të cilin ishte më krenar. Ciceroni e gjeti varrin e braktisur jashtë Sirakuzës në vitin 75 p.e.s.

Traktatet e Arkimedit kanë mbijetuar, dhe janë matematikë e vërtetë, jo anekdota. Në Περί σφαίρας και κυλίνδρου (Mbi sferën dhe cilindrin) ai provoi se sfera ka dy të tretat e vëllimit dhe të sipërfaqes së cilindrit që e mbështjell. Në Κύκλου μέτρησις (Matja e rrethit) e ngujoi vlerën e π-së midis 3 10/71 dhe 3 1/7 duke vizatuar shumëkëndësha me 96 brinjë brenda dhe jashtë një rrethi. Në Περί επιπέδων ισορροπιών (Mbi ekuilibrin e planeve) dha ligjin e levës dhe idenë e qendrës së rëndesës, dhe në Περί οχουμένων (Mbi trupat që pluskojnë) parimin që mban ende emrin e tij: një trup në një lëng shtyhet lart nga një forcë e barabartë me peshën e lëngut që zhvendos.

Ψαμμίτης (Numëruesi i rërës), drejtuar djalit të mbretit, Gelonit, shpik një mënyrë për të shkruar numra të mëdhenj me qëllim që të numërohen kokrrat e rërës që do ta mbushnin gjithësinë. Teksti më i shquar është Έφοδος (Metoda), i humbur për shekuj dhe i gjetur në vitin 1906 nga studiuesi danez Heiberg nën lutjet e një pergamene mesjetare në Kostandinopojë: aty Arkimedi shpjegon si i hamendësonte fillimisht rezultatet e tij duke imagjinuar figura në ekuilibër mbi një levë. Shpikjet, vida për ngritjen e ujit që ende quhet vida e Arkimedit, makinat e luftës dhe pasqyrat djegëse të legjendës së mëvonshme, na kanë ardhur vetëm nëpërmjet autorëve të tjerë, ashtu si edhe historia e «Eureka»-s e treguar nga Vitruvi: i pyetur nëse kurora e Hieronit ishte prej ari të pastër, ai vuri re në banjë se trupi i tij zhvendoste ujë, dhe e gjeti përgjigjen.

Çdo nxënës grek e takon Arkimedin dy herë: në matematikë, me rrethin dhe π-në, dhe në fizikë, ku «η αρχή του Αρχιμήδη» (parimi i Arkimedit) shpjegon pse pluskojnë anijet, dhe ligji i levës mësohet bashkë me mburrjen e tij për lëvizjen e Tokës. Thirrja «Εύρηκα!» përdoret në greqisht, dhe në shumicën e gjuhëve, sa herë që dikush zgjidh një problem, dhe «μη μου τους κύκλους τάραττε» citohet me buzëqeshje nga kushdo që do ta lënë të qetë. Palimpsesti i Arkimedit, i blerë në ankand në vitin 1998 dhe i lexuar me rreze X në Baltimorë, është botuar në internet. Në Sirakuzë turisti mund të vizitojë Tecnoparco Archimede, me modele funksionale të makinave të tij; në Greqi rrugë dhe shkolla mbajnë emrin e tij, dhe Qendra Kërkimore «Arkimedi» në Athinë e nderon në fushën e shkencave.

• Palimpsesti i Arkimedit, një kopje e veprave të tij e shekullit X, e gërvishtur dhe e rishkruar me lutje në shekullin XIII, u shit në Christie's në vitin 1998 për dy milionë dollarë dhe u deshifrua me imazheri me rreze X.
• Vlerësimi i tij për π-në, midis 3 10/71 dhe 3 1/7, ishte më i sakti në botë për disa shekuj.
• Plutarku thotë se ishte aq i zhytur në gjeometri sa vizatonte figura në hirin e zjarrit dhe mbi lëkurën e vet të lyer me vaj pas banjës.
• Ciceroni e gjeti varrin e tij të harruar pranë Sirakuzës në vitin 75 p.e.s. duke kërkuar sferën dhe cilindrin e gdhendur mbi të.