Aristoteli

Aristoteli lindi më 384 p.e.s. në Stagira, një koloni e vogël joniane në bregun lindor të Halkidikisë. I ati, Nikomaku, ishte mjek i mbretit Aminta III të Maqedonisë, gjë që mund të shpjegojë si interesin e të birit gjatë gjithë jetës për qeniet e gjalla, ashtu edhe lidhjet e tij me oborrin maqedonas. I mbetur jetim herët, në moshën shtatëmbëdhjetë vjeç u dërgua në Athinë, në Akademinë e Platonit, dhe qëndroi atje njëzet vjet si nxënës dhe mësues. Kur Platoni vdiq më 347 p.e.s. dhe Akademia kaloi te nipi i tij Speusipi, Aristoteli u largua nga Athina.

Vitet në vijim i kaloi në Azinë e Vogël dhe në Lesbos: në Asos, në oborrin e sundimtarit Hermia, mbesën e të cilit, Pitiadën, e mori për grua, dhe në Mitilini, ku bashkë me nxënësin e tij Teofrastin studioi peshqit, zogjtë dhe molusqet e lagunës së Kallonit. Më 343 p.e.s. Filipi II i Maqedonisë e thirri në Mieza për të edukuar të birin trembëdhjetëvjeçar, Aleksandrin; mësimet zgjatën rreth tre vjet, dhe më vonë nxënësi i dërgoi mësuesit ekzemplarë nga Azia.

Më 335 p.e.s. Aristoteli u kthye në Athinë dhe hapi një shkollë në korijen e Apollonit Lykeios, Liceun, ku jepte mësim duke ecur nën kolonadën e mbuluar, περίπατος, që u dha ndjekësve të tij emrin peripatetikë; atje mblodhi një bibliotekë, harta dhe koleksione. Kur Aleksandri vdiq më 323 p.e.s. dhe një valë antimaqedonase përfshiu Athinën, Aristoteli u akuzua për pabesi ndaj perëndive, siç ishte akuzuar Sokrati, dhe u tërhoq në pronën e së ëmës në Halkidë të Eubesë, duke thënë, sipas gojëdhënës, se nuk do t'i linte athinasit të mëkatonin dy herë kundër filozofisë. Vdiq atje më 322 p.e.s., në moshën 62 vjeç.

Ajo që ka mbetur nga Aristoteli, rreth tridhjetë vepra, janë kurset e leksioneve të Liceut, të ngjeshura dhe të palëmuara, të botuara rreth vitit 60 p.e.s. nga Androniku i Rodosit; dialogët elegantë që botoi gjatë jetës kanë humbur. Όργανον (Organoni, «mjeti») themeloi logjikën: silogjizmin, kategoritë, rregullat e arsyetimit të vlefshëm, që u mësuan pa ndryshim deri në shekullin XIX. Φυσικά (Fizika) dhe Μετά τα Φυσικά (Metafizika), e quajtur kështu thjesht nga vendi i saj «pas veprave të fizikës» në botim, analizojnë ndryshimin, shkakun dhe qenien, me katër shkaqet, lëndën dhe formën, mundësinë dhe aktin, dhe lëvizësin e palëvizshëm; fjalia e saj e parë, se të gjithë njerëzit nga natyra dëshirojnë të dinë, është hyrja më e famshme në filozofi.

Ηθικά Νικομάχεια (Etika e Nikomakut), kushtuar të birit, e përkufizon lumturinë, ευδαιμονία, si një jetë veprimtarie sipas virtytit, dhe virtytin si mesin midis dy ekstremeve: guximin midis frikës dhe guxueshmërisë së pamatur. Πολιτικά (Politika) nis nga pohimi se njeriu është nga natyra një kafshë politike, mbështetet në koleksionin e shkollës me 158 kushtetuta dhe mbron regjimin e përzier të shtresës së mesme. Περί Ποιητικής (Poetika) është teoria e parë e letërsisë: tragjedia është imitim i një veprimi serioz që, nëpërmjet mëshirës dhe frikës, kryen κάθαρσις-in e këtyre ndjenjave, një fjali për të cilën debatohet që atëherë. Rreth tyre qëndrojnë Ρητορική (Retorika), Περί Ψυχής (Për shpirtin) dhe veprat e mëdha biologjike, mbi të gjitha Περί τα ζώα ιστορίαι (Historia e kafshëve), që përshkruajnë rreth pesëqind lloje dhe e bëjnë Aristotelin, me fjalët e Darvinit, mjeshtrin e të gjithë natyralistëve.

Aristoteli është i pranishëm në Greqi si pak mendimtarë të lashtë. Sheshi qendror i Selanikut dhe universiteti i tij, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, i themeluar më 1925, mbajnë emrin e tij; fshati Stagira në Halkidiki ka një park të Aristotelit me modele funksionale të eksperimenteve të tij fizike, dhe rrënojat e gërmuara të Stagirës së lashtë shtrihen buzë detit në Olimbiadë. Në Athinë vendi i Liceut, i zbuluar më 1996 pas Muzeut Bizantin, është i hapur për vizitorët që nga viti 2014: një palestër dhe gjurmët e shtigjeve ku ai jepte mësim. Nxënësit e liceut lexojnë Etikën e Nikomakut dhe Politikën në origjinal në vitin e fundit, dhe fjalët që ai krijoi janë greqishte e re e përditshme: πολιτικόν ζώον, η χρυσή μεσότης, κάθαρση, ενέργεια, κατηγορία, ουσία. Përvjetori i 2400-të i lindjes së tij u kremtua në mbarë botën nga UNESCO më 2016.

• Fjala «metafizikë» nuk do të thotë gjë tjetër veçse «librat e vendosur pas Fizikës» në botimin e lashtë të veprave të tij.
• Ai studioi kafshët detare në lagunën e Kallonit në Lesbos dhe përshkroi saktë riprodhimin e peshkaqenit me gjemba dhe të oktapodit, vëzhgime të konfirmuara vetëm në shekullin XIX.
• Shkolla e tij mori emrin nga shenjtërorja e Apollonit Lykeios ku ndodhej, dhe «lice», λύκειο, sot është fjala për shkollën e mesme të lartë në greqisht dhe në shumë gjuhë të tjera.
• Mbetjet e Liceut u gjetën në qendër të Athinës më 1996 gjatë gërmimeve për një muze të ri, dhe vendi është i hapur për publikun që nga viti 2014.