Vasilis Vasilikos

Vasilikos lindi më 18 nëntor 1934 në Kavala, në Maqedoninë lindore, në një familje me rrënjë nga ishulli Thasos, dhe u rrit në Selanik. Studioi drejtësi në Universitetin e Selanikut, por letërsia vinte e para: libri i tij i parë, Η διήγηση του Ιάσονα (Rrëfimi i Jasonit), doli në 1953, kur ishte ende student. Studioi gjithashtu regji televizive në shkollën e dramës të Yale-it në Shtetet e Bashkuara, dhe në 1961 Τριλογία (Trilogjia) e tij e bëri të njohur në Greqi.

Në maj 1963, Grigoris Lambrakis, mjek, atlet dhe aktivist paqeje i zgjedhur deputet nga e majta, u rrëzua në një rrugë të Selanikut nga burra mbi një triçikël me motor dhe vdiq pas disa ditësh. Hetimi zbuloi lidhje midis vrasësve, policisë dhe parashtetit të së djathtës. Vasilikos, që e njihte qytetin për së afërmi, e ktheu çështjen në romanin Ζ (1966).

Kur kolonelët morën pushtetin në prill 1967, ai u largua nga Greqia dhe kaloi shtatë vjet në mërgim, në Itali, Francë dhe Shtetet e Bashkuara; librat e tij u ndaluan në atdhe. Pas rikthimit të demokracisë vazhdoi të jetonte kryesisht jashtë vendit deri në 1994, por nga 1981 deri në 1984 ishte zëvendësdrejtor i përgjithshëm i radiotelevizionit shtetëror ERT, dhe nga 1996 deri në 2004 përfaqësoi Greqinë si ambasador në UNESCO në Paris. Shkroi deri në fund të jetës së tij të gjatë dhe vdiq më 30 nëntor 2023, në moshën 89 vjeç.

Ζ (1966) tregon historinë e Lambrakisit pa e përmendur emrin e tij: viktima është thjesht «Deputeti», qyteti nuk përmendet kurrë, por çdo lexues grek e njohu Selanikun. Romani ecën si një triller, përmes syve të dëshmitarëve, vrasësve, policëve dhe gazetarëve, dhe në qendër të tij është një gjykatës i ri hetues që refuzon ta varrosë të vërtetën. Titulli është një shkronjë e vetme: pas vrasjes, njerëzit shkruan «Ζ» në muret e Greqisë, shkurtim i «ζει», «ai jeton». Romani u përkthye në shumë gjuhë, dhe filmi i Costa-Gavras Z (1969), me Yves Montand, Irene Papas dhe Jean-Louis Trintignant, fitoi dy Oskarë, për filmin më të mirë në gjuhë të huaj dhe për montazhin.

Para Z-së, Vasilikos njihej për një lloj krejt tjetër shkrimi. Τριλογία e tij (1961) bashkon tri romane të shkurtra, Το φύλλο (Bima), Το πηγάδι (Pusi) dhe Τ' αγγέλιασμα (Engjëlli), tregime lirike, gjysmë ëndërrimtare, për të rinjtë, rritjen dhe vetminë. Pas Z-së shkroi dhjetëra romane, tregime, poezi, skenarë filmash dhe rubrika gazetash, ndër to satirikun Γλαύκος Θρασάκης (Glafkos Thrasakis), «biografinë» e një shkrimtari grek imagjinar. Proza e tij është e shpejtë, ironike, plot gazetari dhe kujtesë.

Rruga më e mirë drejt Vasilikosit është filmi: shikoni Z-në e Costa-Gavras, pastaj lexoni kapitujt e parë të romanit në greqisht. Në Selanik, një monument i Lambrakisit ngrihet në qendër të qytetit, pranë vendit ku u sulmua, dhe kujtimi i tij mbahet gjallë çdo maj. Shkronja Ζ shfaqet ende në muret dhe pankartat greke si shenjë proteste kundër dhunës politike. Librat e Vasilikosit ribotohen, dhe vdekja e tij në 2023 u shoqërua me homazhe në gjithë shtypin grek. Faqet e kulturës së sitit për Mikis Teodorakisin, që shkroi muzikën e filmit, dhe për Andonis Samarakisin, një tjetër romancier i frikës politike, e vazhdojnë historinë.

• Titulli Ζ do të thotë «ζει», «ai jeton», parulla e shkruar në mure pas vdekjes së Lambrakisit.
• Romani nuk e përmend kurrë Lambrakisin as Selanikun, e megjithatë asnjë lexues grek nuk dyshoi për kë dhe ku bëhej fjalë.
• Filmi Z, i xhiruar në Algjeri sepse Greqia ishte nën huntë, fitoi Oskarin për filmin më të mirë në gjuhë të huaj për Algjerinë.
• Botoi librin e parë në moshën 19 vjeç dhe shkroi për shtatëdhjetë vjet.