Życie
Epiktet urodził się około 55 roku w Hierapolis, greckim mieście Azji Mniejszej koło dzisiejszego Pamukkale w Turcji. Część życia spędził w niewoli w Rzymie, w domu Epafrodyta, wpływowej postaci związanej z dworem Nerona. Nie wiemy dokładnie, kiedy przybył ani jak zaczęła się jego edukacja. Uczył się u stoika Muzoniusza Rufusa i ostatecznie uzyskał wolność. Antyczne relacje wspominają trudności w chodzeniu, lecz różnią się co do przyczyny: znana opowieść o panu celowo łamiącym mu nogę nie jest pewną biografią.
Po wypędzeniu filozofów za Domicjana, około 89 roku, Epiktet przeniósł się do Nikopolis w Epirze. Założył szkołę; wśród uczniów był Arrian, późniejszy historyk i rzymski urzędnik. Nikopolis miało związki z szerokim światem cesarstwa, nie było odosobnioną pustelnią. Zachowane rozmowy należą do dojrzałego nauczania z początku drugiego wieku. Zmarł około 135 roku. Zarys jest jaśniejszy od szczegółów: anegdoty nie powinny przesłaniać niedostatku niezależnych dowodów. Droga od niewoli do nauczania nadaje jednak szczególną siłę pytaniom o prawdziwy sens wolności.
Dzieła
Teksty Epikteta docierają głównie przez Arriana. Diatryby zachowują energiczne rozmowy, wyzwania i przykłady zamiast uporządkowanego podręcznika. Ocalały cztery księgi większego antycznego zbioru. Encheiridion, zwykle Podręcznik, streszcza naukę w krótkich przypomnieniach. Zwięzłość ułatwia lekturę, lecz wyrwane zdania mogą ukrywać rozumowanie dłuższych dyskusji. Są to zapisy i wybory nauczania, nie szereg odrębnych książek niewątpliwie napisanych własnoręcznie.
Podstawowy podział dotyczy tego, co od nas zależy i co nie zależy. Osądy, zamiary i używanie wyobrażeń należą do zdolności moralnego działania; majątek, pozycja i wyniki nie są w pełni w naszej mocy. To nie pozwolenie na porzucenie innych. Epiktet wymaga spełniania obowiązków w relacjach przy badaniu własnych reakcji. Zdolność moralnego wyboru, prohairesis, jest więc kluczowa. Przykłady sprowadzają filozofię do choroby, gniewu, rodziny i ambicji. Nauka wymaga praktyki obok argumentacji. Tabela podaje dwa przekazane teksty i dwa tematy nauczania, nie wymyślając dodatkowych tytułów dla ustnego nauczyciela.
Dziedzictwo w dzisiejszej Grecji
Epiktet łączy filozofię z dzisiejszym Nikopolis koło Prewezy. Wizyta na stanowisku archeologicznym umieszcza nauczanie w rzymskim mieście, gdzie się rozwijało, bez arbitralnego uznawania zachowanego pokoju za jego klasę. Dostępne są też greckie wydania dzieł.
Porównaj antyczne ἐφ’ ἡμῖν z dzisiejszym εξαρτάται από εμάς, „zależy od nas”. Przeczytaj tekst B1 i napisz dwa zdania o dzisiejszych wyborach z μπορώ να i επιλέγω να. Abstrakcyjna wolność staje się użyteczną greką do planów i odpowiedzialności. Cytat obok współczesnej wersji pokazuje ciągłość bez mieszania gramatyk.
Czy wiesz, że…?
- Uczeń Arrian jest głównym przekazicielem nauki.
- Z większego zbioru Diatryb ocalały cztery księgi.
- Źródła różnią się co do przyczyny niepełnosprawności.
Najważniejsze dzieła
| Tytuł grecki | Tytuł | Rok |
|---|---|---|
| Διατριβαί (καταγραφή Αρριανού) | Diatryby: nauczanie zapisane przez Arriana | Early 2nd century AD |
| Ἐγχειρίδιον (σύνοψη Αρριανού) | Podręcznik: krótki zbiór Arriana | Early 2nd century AD |
| Προαίρεσις (θέμα διδασκαλίας) | Wybór moralny: główny temat nauki | Early 2nd century AD |
| Χρῆσις τῶν φαντασιῶν (θέμα διδασκαλίας) | Używanie wyobrażeń: główny temat | Early 2nd century AD |
Wers do zapamiętania
τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ' ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ' ἡμῖν.
Po dzisiejszemu greckuΑπό τα πράγματα, άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα δεν εξαρτώνται από εμάς.
tōn ontōn ta men estin eph’ hēmin, ta de ouk eph’ hēmin
Spośród rzeczy, które istnieją, jedne zależą od nas, inne nie.
