Επίκτητος

Ο Επίκτητος γεννήθηκε γύρω στο 55 μ.Χ. στην Ιεράπολη, ελληνική πόλη της Μικράς Ασίας κοντά στο σημερινό Παμούκαλε της Τουρκίας. Έζησε ένα μέρος της ζωής του ως δούλος στη Ρώμη, στο σπίτι του Επαφρόδιτου, ισχυρού προσώπου που συνδεόταν με την αυλή του Νέρωνα. Δεν γνωρίζουμε πότε ακριβώς έφτασε εκεί ούτε πώς άρχισε η εκπαίδευσή του. Σπούδασε με τον στωικό Μουσώνιο Ρούφο και τελικά απέκτησε την ελευθερία του. Αρχαίες πηγές λένε ότι είχε κινητική αναπηρία, αλλά διαφωνούν για την αιτία· η ιστορία ότι ο κύριός του τού έσπασε σκόπιμα το πόδι δεν είναι βέβαιη βιογραφική πληροφορία.

Μετά την εκδίωξη φιλοσόφων επί Δομιτιανού, γύρω στο 89 μ.Χ., εγκαταστάθηκε στη Νικόπολη της Ηπείρου. Εκεί ίδρυσε σχολή και δίδαξε μαθητές όπως ο Αρριανός, μετέπειτα ιστορικός και Ρωμαίος διοικητικός αξιωματούχος. Η Νικόπολη συνδεόταν με τον ευρύτερο αυτοκρατορικό κόσμο, δεν ήταν απομονωμένο καταφύγιο. Οι σωζόμενες συζητήσεις ανήκουν στην ώριμη διδασκαλία του, στις αρχές του δεύτερου αιώνα. Πέθανε γύρω στο 135. Το περίγραμμα είναι σαφέστερο από τις λεπτομέρειες: τα ανέκδοτα δεν πρέπει να κρύβουν την έλλειψη ανεξάρτητων πηγών. Ωστόσο, η πορεία από τη δουλεία στη διδασκαλία δίνει ιδιαίτερη δύναμη στα ερωτήματά του για την ελευθερία.

Τα κείμενα του Επίκτητου έφτασαν κυρίως μέσω του Αρριανού. Οι Διατριβές διατηρούν έντονες συνομιλίες, προκλήσεις και παραδείγματα, αντί για ένα τακτοποιημένο εγχειρίδιο. Σώζονται τέσσερα βιβλία μιας μεγαλύτερης αρχαίας συλλογής. Το Εγχειρίδιο συνοψίζει τη διδασκαλία σε σύντομες υπενθυμίσεις. Η συντομία το κάνει προσιτό, αλλά οι απομονωμένες φράσεις μπορούν να κρύψουν τα επιχειρήματα των εκτενέστερων συζητήσεων. Πρόκειται για καταγραφές και επιλογές της διδασκαλίας, όχι για σειρά ανεξάρτητων βιβλίων αποδεδειγμένα γραμμένων από το χέρι του.

Κεντρική είναι η διάκριση ανάμεσα σε όσα εξαρτώνται από εμάς και σε όσα δεν εξαρτώνται. Κρίσεις, προθέσεις και χρήση των εντυπώσεων ανήκουν στην ηθική μας δράση· περιουσία, κοινωνική θέση και αποτελέσματα δεν βρίσκονται πλήρως στην εξουσία μας. Αυτό δεν επιτρέπει την εγκατάλειψη των άλλων. Ο Επίκτητος ζητά να εκπληρώνουμε σχέσεις και ευθύνες εξετάζοντας τις αντιδράσεις μας. Η προαίρεση, η ικανότητα ηθικής επιλογής, είναι επομένως κρίσιμη. Παραδείγματα επαναφέρουν τη φιλοσοφία στην αρρώστια, τον θυμό, την οικογένεια και τη φιλοδοξία. Η μάθηση χρειάζεται άσκηση μαζί με επιχειρήματα. Ο πίνακας παρουσιάζει δύο μεταδομένα κείμενα και δύο θέματα διδασκαλίας, χωρίς επινοημένους τίτλους.

Ο Επίκτητος συνδέει τη φιλοσοφία με τη σημερινή Νικόπολη, κοντά στην Πρέβεζα. Μια επίσκεψη στον αρχαιολογικό χώρο τοποθετεί τη διδασκαλία στη ρωμαϊκή πόλη όπου αναπτύχθηκε, χωρίς να ταυτίζει αυθαίρετα κάποιο δωμάτιο με την τάξη του. Τα έργα κυκλοφορούν επίσης σε ελληνικές εκδόσεις.

Ως γλωσσική άσκηση, συγκρίνετε το αρχαίο ἐφ’ ἡμῖν με το σημερινό εξαρτάται από εμάς. Διαβάστε το κείμενο Β1 και γράψτε δύο προτάσεις για σημερινές επιλογές με μπορώ να και επιλέγω να. Έτσι η αφηρημένη ελευθερία γίνεται χρήσιμη γλώσσα για σχέδια και ευθύνη. Η παράθεση δίπλα στη σύγχρονη απόδοση δείχνει τη συνέχεια, χωρίς να συγχέει την αρχαία με τη σημερινή γραμματική.

• Ο μαθητής του Αρριανός είναι ο βασικός φορέας της διδασκαλίας του.
• Σώζονται τέσσερα βιβλία των Διατριβών από μεγαλύτερη συλλογή.
• Οι αρχαίες πηγές διαφωνούν για την αιτία της αναπηρίας του.