Vasilis Vasilikos

Vasilikos 18 Kasım 1934'te Doğu Makedonya'daki Kavala'da, kökleri Taşoz adasına dayanan bir ailede doğdu ve Selanik'te büyüdü. Selanik Üniversitesi'nde hukuk okudu, ama edebiyat önce geliyordu: ilk kitabı Η διήγηση του Ιάσονα (Iason'un Hikâyesi), daha öğrenciyken, 1953'te çıktı. ABD'de Yale drama okulunda televizyon yönetmenliği de okudu ve 1961'de Τριλογία (Üçleme) onu Yunanistan'da tanınır kıldı.

Mayıs 1963'te, solun milletvekili seçilen doktor, sporcu ve barış aktivisti Grigoris Lambrakis, Selanik'te bir sokakta motorlu üç tekerlekli bir araçtaki adamlar tarafından yere serildi ve birkaç gün sonra öldü. Soruşturma, katiller, polis ve sağın derin devleti arasındaki bağları ortaya çıkardı. Şehri çok iyi tanıyan Vasilikos, davayı Ζ (1966) romanına dönüştürdü.

Albaylar Nisan 1967'de iktidarı ele geçirince Yunanistan'dan ayrıldı ve İtalya, Fransa ve ABD'de yedi yıl sürgünde yaşadı; kitapları ülkesinde yasaklandı. Demokrasinin dönüşünden sonra 1994'e kadar çoğunlukla yurtdışında yaşamaya devam etti, ama 1981-1984 arasında devlet yayın kuruluşu ERT'nin genel müdür yardımcılığını yaptı ve 1996-2004 arasında Paris'te UNESCO büyükelçisi olarak Yunanistan'ı temsil etti. Uzun hayatının sonuna kadar yazdı ve 30 Kasım 2023'te 89 yaşında öldü.

Ζ (1966) Lambrakis'in hikâyesini adını vermeden anlatır: kurban yalnızca «Milletvekili»dir, şehrin adı hiç geçmez, ama her Yunan okur Selanik'i tanıdı. Roman bir gerilim romanı gibi tanıkların, katillerin, polislerin ve gazetecilerin gözünden ilerler ve merkezinde gerçeği gömmeyi reddeden genç bir sorgu yargıcı vardır. Başlık tek bir harftir: cinayetten sonra insanlar Yunanistan'ın duvarlarına «ζει», yani «yaşıyor» sözcüğünün kısaltması olan «Ζ»yi yazdılar. Roman birçok dile çevrildi ve Costa-Gavras'ın Yves Montand, İrini Papas ve Jean-Louis Trintignant'lı filmi Z (1969), en iyi yabancı dilde film ve kurgu dallarında iki Oscar kazandı.

Z'den önce Vasilikos çok farklı bir yazı türüyle tanınıyordu. Τριλογία (1961), üç kısa romanı bir araya getirir: Το φύλλο (Bitki), Το πηγάδι (Kuyu) ve Τ' αγγέλιασμα (Melek); gençler, büyümek ve yalnızlık üzerine lirik, yarı düşsel öyküler. Z'den sonra onlarca roman, öykü, şiir, film senaryosu ve gazete köşe yazısı yazdı; aralarında hayalî bir Yunan yazarın «biyografisi» olan hicivli Γλαύκος Θρασάκης (Glafkos Thrassakis) da vardır. Düzyazısı hızlı, ironik, gazetecilik ve hatırayla doludur.

Vasilikos'a ulaşmanın en iyi yolu filmdir: Costa-Gavras'ın Z'sini izleyin, sonra romanın ilk bölümlerini Yunanca okuyun. Selanik'te şehir merkezinde, saldırıya uğradığı yerin yakınında Lambrakis'e ait bir anıt durur ve her mayıs anısı yaşatılır. Ζ harfi bugün de Yunan duvarlarında ve pankartlarında siyasi şiddete karşı bir protesto işareti olarak görünür. Vasilikos'un kitapları yeniden basılıyor ve 2023'teki ölümü tüm Yunan basınında anma yazılarıyla karşılandı. Sitenin, filmin müziğini yazan Mikis Theodorakis ve siyasi korkunun bir başka romancısı Antonis Samarakis üzerine kültür sayfaları hikâyeyi sürdürür.

• Ζ başlığı, Lambrakis'in ölümünden sonra duvarlara yazılan slogan «ζει», yani «yaşıyor» anlamına gelir.
• Roman ne Lambrakis'in ne de Selanik'in adını anar, yine de hiçbir Yunan okur kimden ve nereden söz edildiğinden şüphe etmedi.
• Yunanistan cunta yönetiminde olduğu için Cezayir'de çekilen Z filmi, en iyi yabancı dilde film Oscar'ını Cezayir adına kazandı.
• İlk kitabını 19 yaşında yayımladı ve yetmiş yıl boyunca yazdı.