Βασίλης Βασιλικός

Ο Βασιλικός γεννήθηκε στις 18 Νοεμβρίου 1934 στην Καβάλα, στην ανατολική Μακεδονία, σε οικογένεια με ρίζες από τη Θάσο, και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, αλλά η λογοτεχνία ερχόταν πρώτη: το πρώτο του βιβλίο, Η διήγηση του Ιάσονα, κυκλοφόρησε το 1953, όταν ήταν ακόμη φοιτητής. Σπούδασε επίσης σκηνοθεσία τηλεόρασης στη δραματική σχολή του Γέιλ στις Ηνωμένες Πολιτείες, και το 1961 η Τριλογία του τον έκανε γνωστό στην Ελλάδα.

Τον Μάιο του 1963 ο Γρηγόρης Λαμπράκης, γιατρός, αθλητής και ειρηνιστής, βουλευτής της Αριστεράς, χτυπήθηκε σε δρόμο της Θεσσαλονίκης από άντρες πάνω σε ένα μηχανοκίνητο τρίκυκλο και πέθανε λίγες μέρες αργότερα. Η έρευνα αποκάλυψε δεσμούς ανάμεσα στους δολοφόνους, την αστυνομία και το παρακράτος της Δεξιάς. Ο Βασιλικός, που γνώριζε την πόλη πολύ καλά, έκανε την υπόθεση μυθιστόρημα, το Ζ (1966).

Όταν οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία τον Απρίλιο του 1967, έφυγε από την Ελλάδα και πέρασε επτά χρόνια στην εξορία, στην Ιταλία, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες· τα βιβλία του απαγορεύτηκαν στην πατρίδα του. Μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας συνέχισε να ζει κυρίως στο εξωτερικό ως το 1994, αλλά από το 1981 ως το 1984 ήταν αναπληρωτής γενικός διευθυντής της κρατικής ΕΡΤ, και από το 1996 ως το 2004 εκπροσώπησε την Ελλάδα ως πρέσβης στην ΟΥΝΕΣΚΟ στο Παρίσι. Έγραφε ως το τέλος της μακριάς του ζωής και πέθανε στις 30 Νοεμβρίου 2023, σε ηλικία 89 ετών.

Το Ζ (1966) αφηγείται την ιστορία του Λαμπράκη χωρίς να τον κατονομάζει: το θύμα είναι απλώς «ο Βουλευτής», η πόλη δεν ονομάζεται ποτέ, αλλά κάθε Έλληνας αναγνώστης αναγνώρισε τη Θεσσαλονίκη. Το μυθιστόρημα κινείται σαν θρίλερ, μέσα από τα μάτια μαρτύρων, δολοφόνων, αστυνομικών και δημοσιογράφων, και στο κέντρο του βρίσκεται ένας νεαρός ανακριτής που αρνείται να θάψει την αλήθεια. Ο τίτλος είναι ένα μόνο γράμμα: μετά τη δολοφονία, ο κόσμος έγραφε «Ζ» στους τοίχους της Ελλάδας, σύντομο για το «ζει». Το μυθιστόρημα μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, και η ταινία του Κώστα Γαβρά Ζ (1969), με τον Ιβ Μοντάν, την Ειρήνη Παππά και τον Ζαν-Λουί Τρεντινιάν, κέρδισε δύο Όσκαρ, καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας και μοντάζ.

Πριν από το Ζ, ο Βασιλικός ήταν γνωστός για ένα εντελώς διαφορετικό είδος γραφής. Η Τριλογία του (1961) συγκεντρώνει τρία σύντομα μυθιστορήματα, Το φύλλο, Το πηγάδι και Τ' αγγέλιασμα, λυρικές, μισοονειρικές ιστορίες για νέους ανθρώπους, την ενηλικίωση και τη μοναξιά. Μετά το Ζ έγραψε δεκάδες μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα, σενάρια και επιφυλλίδες σε εφημερίδες, ανάμεσά τους τον σατιρικό Γλαύκο Θρασάκη, τη «βιογραφία» ενός φανταστικού Έλληνα συγγραφέα. Η πρόζα του είναι γρήγορη, ειρωνική, γεμάτη δημοσιογραφία και μνήμη.

Ο καλύτερος δρόμος προς τον Βασιλικό είναι η ταινία: δείτε το Ζ του Κώστα Γαβρά και μετά διαβάστε τα πρώτα κεφάλαια του μυθιστορήματος στα ελληνικά. Στη Θεσσαλονίκη, ένα μνημείο του Λαμπράκη στέκεται στο κέντρο της πόλης, κοντά στο σημείο όπου δέχτηκε την επίθεση, και η μνήμη του τιμάται κάθε Μάιο. Το γράμμα Ζ εμφανίζεται ακόμη σε ελληνικούς τοίχους και πανό ως σημάδι διαμαρτυρίας κατά της πολιτικής βίας. Τα βιβλία του Βασιλικού επανεκδίδονται, και ο θάνατός του το 2023 συνοδεύτηκε από αφιερώματα σε όλο τον ελληνικό Τύπο. Οι σελίδες πολιτισμού του ιστότοπου για τον Μίκη Θεοδωράκη, που έγραψε τη μουσική της ταινίας, και για τον Αντώνη Σαμαράκη, άλλον έναν πεζογράφο του πολιτικού φόβου, συνεχίζουν την ιστορία.

• Ο τίτλος Ζ σημαίνει «ζει», το σύνθημα που γράφτηκε στους τοίχους μετά τον θάνατο του Λαμπράκη.
• Το μυθιστόρημα δεν κατονομάζει ποτέ τον Λαμπράκη ή τη Θεσσαλονίκη, κι όμως κανένας Έλληνας αναγνώστης δεν αμφέβαλε για το ποιος και πού.
• Η ταινία Ζ, που γυρίστηκε στην Αλγερία επειδή η Ελλάδα βρισκόταν υπό τη χούντα, κέρδισε το Όσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης ταινίας για λογαριασμό της Αλγερίας.
• Εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο στα 19 και έγραφε επί εβδομήντα χρόνια.