Vassilis Vassilikos

Vassilikos werd op 18 november 1934 geboren in Kavala, in Oost-Macedonië, in een familie met wortels op het eiland Thasos, en groeide op in Thessaloniki. Hij studeerde rechten aan de Universiteit van Thessaloniki, maar de literatuur kwam eerst: zijn eerste boek, Η διήγηση του Ιάσονα (Het verhaal van Jason), verscheen in 1953, toen hij nog student was. Hij studeerde ook televisieregie aan de toneelschool van Yale in de Verenigde Staten, en in 1961 maakte zijn Τριλογία (Trilogie) hem bekend in Griekenland.

In mei 1963 werd Grigoris Lambrakis, arts, atleet en vredesactivist, gekozen als parlementslid voor links, in een straat in Thessaloniki neergeslagen door mannen op een gemotoriseerde driewieler; hij stierf enkele dagen later. Het onderzoek bracht banden aan het licht tussen de moordenaars, de politie en de rechtse schaduwstaat. Vassilikos, die de stad door en door kende, maakte van de zaak de roman Ζ (1966).

Toen de kolonels in april 1967 de macht grepen, verliet hij Griekenland en bracht hij zeven jaar in ballingschap door, in Italië, Frankrijk en de Verenigde Staten; zijn boeken werden in eigen land verboden. Na de terugkeer van de democratie bleef hij tot 1994 grotendeels in het buitenland wonen, maar van 1981 tot 1984 was hij adjunct-directeur-generaal van de staatsomroep ERT, en van 1996 tot 2004 vertegenwoordigde hij Griekenland als ambassadeur bij de UNESCO in Parijs. Hij bleef schrijven tot het einde van zijn lange leven en stierf op 30 november 2023, 89 jaar oud.

Ζ (1966) vertelt het verhaal van Lambrakis zonder hem te noemen: het slachtoffer is gewoon «de Afgevaardigde», de stad wordt nooit genoemd, maar elke Griekse lezer herkende Thessaloniki. De roman beweegt als een thriller, door de ogen van getuigen, moordenaars, politieagenten en journalisten, en in het midden staat een jonge onderzoeksrechter die weigert de waarheid te begraven. De titel is één enkele letter: na de moord schilderden mensen «Ζ» op de muren van Griekenland, kort voor «ζει», «hij leeft». De roman werd in vele talen vertaald, en Costa-Gavras' film Z (1969), met Yves Montand, Irene Papas en Jean-Louis Trintignant, won twee Oscars, voor beste niet-Engelstalige film en voor montage.

Vóór Z stond Vassilikos bekend om een heel ander soort schrijven. Zijn Τριλογία (1961) bundelt drie korte romans, Το φύλλο (De plant), Το πηγάδι (De put) en Τ' αγγέλιασμα (De engel), lyrische, half dromerige verhalen over jonge mensen, opgroeien en eenzaamheid. Na Z schreef hij tientallen romans, verhalen, gedichten, filmscripts en krantencolumns, waaronder het satirische Γλαύκος Θρασάκης (Glafkos Thrassakis), de «biografie» van een denkbeeldige Griekse schrijver. Zijn proza is snel, ironisch en vol journalistiek en herinnering.

De beste ingang tot Vassilikos is de film: bekijk Z van Costa-Gavras en lees daarna de eerste hoofdstukken van de roman in het Grieks. In het centrum van Thessaloniki staat een monument voor Lambrakis, vlak bij de plek waar hij werd aangevallen, en elk jaar in mei wordt zijn nagedachtenis levend gehouden. De letter Ζ verschijnt nog altijd op Griekse muren en spandoeken als teken van protest tegen politiek geweld. De boeken van Vassilikos worden herdrukt, en zijn dood in 2023 werd in de hele Griekse pers met eerbetonen herdacht. De cultuurpagina's van de site over Mikis Theodorakis, die de filmmuziek schreef, en over Antonis Samarakis, nog een romanschrijver van de politieke angst, zetten het verhaal voort.

• De titel Ζ staat voor «ζει», «hij leeft», de leus die na de dood van Lambrakis op muren werd geschilderd.
• De roman noemt Lambrakis noch Thessaloniki, en toch twijfelde geen enkele Griekse lezer over wie en waar.
• De film Z, opgenomen in Algerije omdat Griekenland onder de junta stond, won de Oscar voor beste niet-Engelstalige film namens Algerije.
• Hij publiceerde zijn eerste boek op zijn negentiende en bleef zeventig jaar lang schrijven.