Dido Sotiriu

Dido Papa, më vonë Sotiriu nga martesa, lindi më 18 shkurt 1909 në Aydın, Αϊδίνι e grekëve, një qytet i begatë në brendësi të Smirnës, ku i ati kishte një fabrikë. Bota e familjes mori fund më 1922, kur fushata e ushtrisë greke në Azinë e Vogël u shemb dhe më shumë se një milion grekë të Anadollit ikën ose u dëbuan. Familja Papa arriti në Athinë e rrënuar, dhe Dido u rrit në shtëpinë e një tezeje të pasur, e cila i pagoi shkollën dhe më vonë studimet për letërsi frënge në Institutin Francez të Athinës dhe në Paris.

Nga vitet 1930 punoi si gazetare, në revista për gra dhe në shtypin e majtë. Hyri në Partinë Komuniste, mori pjesë në Rezistencë gjatë Pushtimit dhe mbeti e majtë gjithë jetën, më vonë si anëtare e partisë EDA dhe autore e gazetës Avgi. Motra e saj më e vogël, Elli Papa, ishte shoqja e jetës e Nikos Belojanisit, udhëheqësit komunist të ekzekutuar më 1952, dhe kjo histori u bë romani i saj «Εντολή» (Urdhri, 1976).

Nisi të shkruante prozë vetëm në moshën pesëdhjetë vjeç, me «Οι νεκροί περιμένουν» (Të vdekurit presin, 1959), dhe «Ματωμένα χώματα» pasoi më 1962. Më 1990 mori çmimin Abdi İpekçi për miqësinë greko-turke. Vdiq në Athinë më 23 shtator 2004, në moshën nëntëdhjetë e pesë vjeç, një grua e imët dhe mendjemprehtë që ishte bërë diçka si gjyshja e kujtesës së refugjatëve të Greqisë.

«Οι νεκροί περιμένουν» (1959) është romani autobiografik i një familjeje refugjatësh: jeta e rehatshme në Aydın, ikja e vitit 1922, varfëria e Athinës dhe zgjimi politik i një vajze që bëhet komuniste. Ai solli dy temat e gjithë veprës së saj, Azinë e Vogël dhe të majtën, dhe ka tashmë zërin e saj, të drejtpërdrejtë dhe pa sentimentalizëm.

«Ματωμένα χώματα» (1962) tregohet në vetën e parë nga Manolis Aksiotis, një fshatar nga Kırkıca (sot Şirince), një fshat grek në kodrat mbi Efes. Pjesa e parë është një idil: korrje, festa, fiq dhe ullinj, grekë e turq që jetojnë krah për krah me fërkimet e vogla të fqinjësisë. Pastaj Lufta e Parë Botërore i dërgon burrat grekë të Perandorisë Osmane në batalionet e punës (αμελέ ταμπουρού), ku shumë vdesin nga uria dhe të ftohtit; Manolisi mbijeton, dezerton, fshihet. Më 1919 ushtria greke zbarkon në Smirnë dhe ai mobilizohet, këtë herë si ushtar; libri ndjek përparimin në Anadoll dhe shpartallimin e gushtit 1922 deri te kalatat e Smirnës në flakë. Sotiriu e ndërtoi romanin mbi shënimet e një njeriu të vërtetë, Manolis Aksiotis, i cili e kishte jetuar këtë jetë dhe i dha dorëshkrimin e tij. Këndvështrimi i saj është i qartë dhe ishte i pazakontë në Greqinë e asaj kohe: fshatarët e të dyja palëve janë viktima, dhe faji u takon Fuqive të Mëdha dhe politikanëve që i dërguan të vrisnin njëri-tjetrin. Lamtumira për Anadollin në faqen e fundit i drejtohet një miku turk po aq sa tokës së humbur.

«Εντολή» (1976) rindërton muajt e fundit të Nikos Belojanisit, nga gjyqi deri te skuadra e pushkatimit; ajo shkroi edhe ese për çështjen e Azisë së Vogël dhe shkaqet e saj.

«Ματωμένα χώματα» ribotohet pa ndërprerje që nga viti 1962, lexohet në fragmente në antologjitë e liceve greke dhe është libri që grekët ua japin të huajve që pyesin për Azinë e Vogël. Në Turqi doli më 1970 si «Benden Selam Söyle Anadolu'ya» (Përshëndete Anadollin nga unë) dhe lexohet atje që atëherë, prandaj ajo është një nga të paktët shkrimtarë grekë me lexues turq. Fshati Şirince, Kırkıca e romanit, është sot destinacion turistik pranë Efesit, dhe vizitorët grekë mbërrijnë me librin në valixhe. Një nxënës që e ka lexuar romanin do ta kuptojë pse lagjet e refugjatëve në Athinë dhe Selanik mbajnë emra si Nea Smirni dhe Nea Jonia, dhe pse këngët e Azisë së Vogël mbushin ende tavernat greke. Faqet e sajtit për Venizelosin dhe për Mirivilisin, që luftoi në të njëjtën fushatë, e plotësojnë tablonë.

• Rrëfimtari Manolis Aksiotis ishte person real: ai i dha Sotiriut fletoret e jetës së tij, dhe ajo i ktheu në roman.
• Botoi romanin e parë në moshën pesëdhjetë vjeç, pas një karriere në gazetari, dhe shkroi librin e saj më të famshëm në moshën pesëdhjetë e tre vjeç.
• Botimi turk i vitit 1970 e bëri emër të njohur në Turqi, dhe më 1990 mori çmimin Abdi İpekçi, që mban emrin e një gazetari turk të vrarë, për kontributin e saj në mirëkuptimin greko-turk.
• Motra e saj Elli Papa ishte shoqja e jetës e Nikos Belojanisit, «njeriut me karafil», dhe romani i Sotiriut «Εντολή» e tregon historinë e tij nga brenda familjes.