Sofokles

Sofokles urodził się około 497 r. p.n.e. w Kolonos, wsi tuż za murami Aten, którą później uczynił miejscem akcji swojej ostatniej sztuki. Jego ojciec, Sofillos, był zamożnym rzemieślnikiem lub wytwórcą broni, a chłopiec otrzymał najlepsze wykształcenie w muzyce i gimnastyce, jakie mogły zapewnić Ateny. Według starożytnych biografów jako przystojny szesnastolatek został wybrany, by prowadzić chór chłopców, który świętował greckie zwycięstwo pod Salaminą w 480 r. p.n.e.

W 468 r. p.n.e. po raz pierwszy wziął udział w konkursie dramatycznym Wielkich Dionizjów i pokonał wielkiego Ajschylosa. Od tej pory zwyciężał na Dionizjach około dwudziestu razy, a kilka razy także na mniejszym święcie Lenajów, i podobno nigdy nie zajął ostatniego miejsca. W przeciwieństwie do Eurypidesa był też osobą publiczną: w 443/2 był jednym ze skarbników Związku Morskiego, w 441/0 wybrano go strategiem u boku Peryklesa podczas wojny z Samos, a po klęsce sycylijskiej w 413 zasiadał w nadzwyczajnej komisji rządzącej miastem. Był również kapłanem kultu uzdrowicielskiego, a tradycja mówi, że po jego śmierci Ateńczycy czcili go jako herosa pod imieniem Dexion.

Dożył około dziewięćdziesięciu lat, przeżywając niemal całą wojnę peloponeską, i zmarł w 406 r. p.n.e., kilka miesięcy po Eurypidesie. Poeta komiczny Frynichos napisał, że był szczęśliwy: długie życie, wiele pięknych sztuk i śmierć bez cierpienia.

Z około 120 sztuk w całości zachowało się siedem tragedii: Αίας (Ajas), Αντιγόνη (Antygona, ok. 441 p.n.e.), Τραχίνιαι (Trachinki), Οιδίπους Τύραννος (Król Edyp, ok. 429 p.n.e.), Ηλέκτρα (Elektra), Φιλοκτήτης (Filoktet, 409 p.n.e.) i Οιδίπους επί Κολωνώ (Edyp w Kolonos, wystawiony w 401 p.n.e., po jego śmierci). Duża część dramatu satyrowego Ιχνευταί (Tropiciele) odnalazła się na papirusie w Egipcie w 1912 roku.

Antygona grzebie brata wbrew rozkazom króla i wybiera śmierć zamiast posłuszeństwa; jej starcie z Kreonem to najstarszy i najwyraźniejszy dramat o sumieniu przeciwko państwu. Król Edyp pokazuje bystrego władcę, który prowadzi śledztwo w sprawie zbrodni i odkrywa, że zbrodniarzem jest on sam: Arystoteles uznał tę sztukę za wzorcową tragedię, a Freud zapożyczył jej nazwę dla kompleksu Edypa. Elektra latami czeka, by pomścić ojca, Filoktet to ranny człowiek porzucony na wyspie, którego Grecy znów potrzebują, a Edyp w Kolonos ukazuje ślepego starego króla odnajdującego spokój w rodzinnej wsi Sofoklesa.

Arystoteles przypisuje Sofoklesowi wprowadzenie na scenę trzeciego aktora i malowanych dekoracji; powiększył on też chór z dwunastu do piętnastu osób. Jego bohaterowie to uparci, samotni ludzie, którzy nie chcą się ugiąć, a fabuły są zbudowane tak ściśle, że każda scena coraz mocniej zaciska pętlę. Słynna pieśń chóru z Antygony, «Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει» (Wiele jest dziwów, lecz nie ma nic dziwniejszego od człowieka), to hymn starożytnego świata na cześć ludzkiego rozumu i jego granic.

Antygona jest lekturą obowiązkową w drugiej klasie greckiego liceum, więc każdy dorosły Grek tłumaczył wiersz po wierszu kłótnię Kreona z Antygoną; Οιδίπους Τύραννος (Króla Edypa) studiuje się na uniwersytecie. Każdego lata Festiwal Ateny-Epidauros wystawia Sofoklesa w starożytnym teatrze w Epidauros, a zobaczenie tam Antygony czy Edypa pod gwiazdami to swoisty rytuał przejścia. Termin «οιδιπόδειο σύμπλεγμα» (kompleks Edypa) należy do codziennej greczyzny, a Antygona, Elektra i Ismena to wciąż popularne imiona dziewczęce. Ulice nazwane Σοφοκλέους (Sofoklesa) są w centrum Aten i w większości greckich miast. Współcześni reżyserzy, od Dimitrisa Rontirisa w latach 30. XX wieku po dzisiejszego Theodorosa Terzopoulosa, zbudowali swoją renomę na jego sztukach.

• Jego pierwszy udział w konkursie, w 468 r. p.n.e., przyniósł zwycięstwo nad Ajschylosem; podobno zamiast zwykłych sędziów poproszono o werdykt stratega Kimona i jego kolegów.
• W 441/0 r. p.n.e. został wybrany strategiem, podobno dlatego, że Ateńczycy byli zachwyceni Antygoną.
• Według Cycerona, gdy syn oskarżył go w sądzie o starcze otępienie, sędziwy poeta odczytał sędziom pieśń chóru z Edypa w Kolonos i natychmiast został uniewinniony.
• Z jego około 120 sztuk 113 znamy z tytułu, ale w całości dotarło do nas tylko siedem.