Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας

Ο Γκίκας γεννήθηκε στην Αθήνα στις 26 Φεβρουαρίου 1906 σε μια πλούσια και καλλιεργημένη οικογένεια· η οικογένεια της μητέρας του, οι Χατζηκυριάκοι, είχε παλιές ρίζες στην Ύδρα, όπου είχε ένα μεγάλο αρχοντικό. Άρχισε να ζωγραφίζει από παιδί και στα δεκάξι του, το 1922, πήγε στο Παρίσι, όπου σπούδασε ζωγραφική κοντά στον Ροζέ Μπισιέρ και φιλολογία στη Σορβόνη. Έκανε την πρώτη του ατομική έκθεση στο Παρίσι το 1927, σε ηλικία μόλις είκοσι και κάτι χρόνων, και αφομοίωσε το έργο του Πικάσο, του Μπρακ και των άλλων καλλιτεχνών της Σχολής του Παρισιού.

Το 1934 γύρισε στην Ελλάδα. Με φίλους ίδρυσε το περιοδικό τέχνης και λογοτεχνίας Το Τρίτο Μάτι (1935–1937) και έγινε μέλος του κύκλου των μοντερνιστών συγγραφέων και καλλιτεχνών που ονομάστηκε Γενιά του '30, κοντά στον Γιώργο Σεφέρη και τον Οδυσσέα Ελύτη. Για χρόνια ζωγράφιζε στο οικογενειακό σπίτι της Ύδρας, όπου τον επισκέπτονταν ξένοι φίλοι, ανάμεσά τους οι συγγραφείς Χένρι Μίλερ το 1939 και αργότερα ο Πάτρικ Λι Φέρμορ, που έμεινε εκεί για μεγάλα διαστήματα.

Από το 1941 ως το 1958 δίδαξε σχέδιο στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Το σπίτι της Ύδρας κάηκε το 1961. Το 1961 παντρεύτηκε τη δεύτερη γυναίκα του, την Μπάρμπαρα Χάτσινσον, και το 1973 εξελέγη μέλος της Ακαδημίας Αθηνών. Πέθανε στην Αθήνα στις 3 Σεπτεμβρίου 1994.

Το μεγάλο επίτευγμα του Γκίκα ήταν ότι έδειξε πως η μοντέρνα τέχνη μπορούσε να είναι ελληνική. Στο Παρίσι είχε μάθει τα μαθήματα του κυβισμού: να σπάει το θέμα σε επίπεδα, να ισιώνει τον χώρο, να χτίζει τον πίνακα σαν αρχιτέκτονας. Στην πατρίδα εφάρμοσε αυτή τη μέθοδο στον ελληνικό κόσμο που ήξερε καλύτερα, τα νησιά και πάνω απ' όλα την Ύδρα, με τα πέτρινα σπίτια που σκαρφαλώνουν στον λόφο, τις σκάλες, τα παράθυρα, τις στέγες και τις βάρκες της. Στα τοπία του από τη δεκαετία του 1930 και μετά τα σπίτια γίνονται κύβοι και τρίγωνα, η θάλασσα και ο ουρανός επίπεδα πεδία μπλε, κι όλα τα κρατά μαζί ένα δυνατό, καθαρό φως. Δεν είναι τουριστική εικόνα της Ελλάδας αλλά ανάλυσή της.

Πίστευε ότι η ελληνική παράδοση, αρχαία, βυζαντινή και λαϊκή, ήταν ήδη «μοντέρνα» στην αγάπη της για τη γεωμετρία και την καθαρή μορφή, και αυτή η ιδέα, κοινή με τον Σεφέρη και τον Ελύτη, βρισκόταν στην καρδιά της Γενιάς του '30. Το ύστερο έργο του κινήθηκε ανάμεσα στην αφαίρεση και τη φύση: βουνά, ελιές, εργαστήρια, νεκρές φύσεις.

Ο Γκίκας ήταν επίσης θεωρητικός και συγγραφέας για την τέχνη, δάσκαλος μιας γενιάς Ελλήνων αρχιτεκτόνων, εικονογράφος βιβλίων και σχεδιαστής σκηνικών και κοστουμιών για το θέατρο και το μπαλέτο. Το εύρος του, από τη ζωγραφική ως τη γλυπτική, την αρχιτεκτονική και τη γραφή, τον έκανε τον πιο ολοκληρωμένο «διανοούμενο ζωγράφο» της νεότερης Ελλάδας.

Το καλύτερο μέρος για να γνωρίσετε τον Γκίκα είναι η Πινακοθήκη Γκίκα του Μουσείου Μπενάκη, το παλιό του σπίτι στην οδό Κριεζώτου, στο Κολωνάκι της Αθήνας, που το άφησε στο μουσείο. Εκεί βλέπετε τους πίνακές του, το εργαστήριό του και τα δωμάτια όπου υποδεχόταν τον Σεφέρη, τον Ελύτη και τους ξένους φίλους του. Έργα του υπάρχουν και στην Εθνική Πινακοθήκη στην Αθήνα. Στην Ύδρα, ανεβείτε από το λιμάνι και κοιτάξτε το νησί όπως το ζωγράφισε: σαν κύβους λευκούς και γκρίζους μέσα στο φως. Τα βιβλία για τη Γενιά του '30 αρχίζουν πάντα από αυτόν, τον Σεφέρη και τον Ελύτη.

• Πήγε να σπουδάσει στο Παρίσι στα δεκάξι και έκανε εκεί την πρώτη του ατομική έκθεση γύρω στα είκοσι ένα.
• Ο Χένρι Μίλερ περιγράφει την επίσκεψή του στην Ύδρα στον Κολοσσό του Μαρουσιού, το βιβλίο του για την Ελλάδα του 1939.
• Το οικογενειακό αρχοντικό στην Ύδρα, όπου έμειναν τόσοι συγγραφείς, κάηκε το 1961.
• Επί δεκαεπτά χρόνια δίδασκε σχέδιο σε μελλοντικούς αρχιτέκτονες στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.