Δόμνα Σαμίου

Η Σαμίου γεννήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 1928 στην Καισαριανή της Αθήνας, σε μια φτωχή οικογένεια Μικρασιατών προσφύγων, που είχαν έρθει στην Ελλάδα μετά την καταστροφή του 1922 και την ανταλλαγή των πληθυσμών. Μεγάλωσε σε προσφυγική γειτονιά, ακούγοντας τα τραγούδια που η μητέρα της και οι γείτονες είχαν φέρει από την άλλη όχθη του Αιγαίου. Νεαρή γυναίκα, μπήκε στον κύκλο του Σίμωνα Καρά, του μουσικολόγου που είχε αφιερωθεί στη βυζαντινή ψαλτική και την παραδοσιακή ελληνική μουσική, και στον σύλλογό του έμαθε να τραγουδά με τον παλιό τρόπο, να διαβάζει τη μουσική και να καταλαβαίνει τους ήχους.

Από το 1954 ως το 1971 εργάστηκε στο Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας (ΕΙΡ), και η δουλειά της την πήγαινε από χωριό σε χωριό με ένα μαγνητόφωνο. Ηχογράφησε γέρους και γριές που τραγουδούσαν τα τραγούδια του γάμου, του θερισμού, τα μοιρολόγια και τα τραγούδια των πανηγυριών, τραγούδια που δεν είχαν γραφτεί ποτέ και χάνονταν καθώς άδειαζαν τα χωριά. Ο πρώτος της δίσκος βγήκε το 1962, και τη δεκαετία του 1970 άρχισε να δίνει συναυλίες, πρώτα σε μικρούς χώρους, έπειτα σε μεγάλες συναυλίες με νεότερους μουσικούς, και έκανε μια μακριά σειρά δίσκων. Το 1981 ίδρυσε τον «Καλλιτεχνικό Σύλλογο Δημοτικής Μουσικής Δόμνα Σαμίου», για να εκδίδει ηχογραφήσεις και να διδάσκει. Συνέχισε να τραγουδά, να διδάσκει και να ταξιδεύει ως τα ογδόντα της, και πέθανε στην Αθήνα στις 10 Μαρτίου 2012.

Το έργο της Σαμίου είχε δύο μισά που τρέφονταν το ένα από το άλλο. Ως ερευνήτρια συνέλεγε: οι επιτόπιες ηχογραφήσεις της, στα βουνά της Ηπείρου και της Μακεδονίας, στα νησιά, στη Θράκη και ανάμεσα στις προσφυγικές κοινότητες από τη Μικρά Ασία και τον Πόντο, είναι ένα από τα μεγάλα ηχητικά αρχεία της ελληνικής παράδοσης. Κατέγραφε από πού ήταν κάθε τραγούδι, ποιος το τραγουδούσε και σε ποια περίσταση, σε μια εποχή που πολλοί στην Αθήνα θεωρούσαν τη μουσική του χωριού παλιομοδίτικη και λίγο ντροπιαστική.

Ως τραγουδίστρια επέστρεφε τα τραγούδια. Δεν τα εκσυγχρόνιζε με ορχήστρες και ποπ ενορχηστρώσεις· τα τραγουδούσε όπως τα είχε ακούσει, με τα στολίδια, τους ελεύθερους ρυθμούς και την απλή, δυνατή φωνή των χωριών, συχνά με παραδοσιακά όργανα όπως η λύρα, το κλαρίνο, το σαντούρι και το ούτι. Οι δίσκοι της καλύπτουν ολόκληρες περιοχές: τραγούδια της Μικράς Ασίας, της Θράκης, των νησιών, αποκριάτικα, του γάμου, μοιρολόγια, παιδικά τραγούδια και κάλαντα. Τη δεκαετία του 1970, όταν οι νέοι Έλληνες αναζητούσαν ρίζες μετά τη δικτατορία, οι συναυλίες της τους έδειξαν ότι το δημοτικό τραγούδι δεν ήταν μουσειακό έκθεμα αλλά ζωντανή μουσική, και έγινε δασκάλα πολλών από τους σημερινούς μουσικούς της παράδοσης. Παρουσίασε επίσης εκπομπές στο ελληνικό ραδιόφωνο και την τηλεόραση, γνωρίζοντας τα τραγούδια περιοχή προς περιοχή σε ένα ευρύ κοινό.

Ο Καλλιτεχνικός Σύλλογος Δημοτικής Μουσικής Δόμνα Σαμίου στην Αθήνα είναι ακόμη ενεργός: φυλάει το αρχείο της, εκδίδει τις ηχογραφήσεις της και οργανώνει προγράμματα που φέρνουν το παραδοσιακό τραγούδι και τον χορό στα σχολεία και στους νέους μουσικούς. Οι δίσκοι της είναι η πρώτη στάση για όποιον θέλει να μάθει το δημοτικό τραγούδι όπως το τραγουδούσαν, και πολλοί σημερινοί παραδοσιακοί τραγουδιστές τη λένε δασκάλα τους. Φεστιβάλ παραδοσιακής μουσικής και συναυλίες στη μνήμη της γίνονται τακτικά. Κάτι καλό να κάνετε: αναζητήστε τις ηχογραφήσεις της με τραγούδια της Μικράς Ασίας ή τα κάλαντα, που τα παιδιά τραγουδούν από πόρτα σε πόρτα τα Χριστούγεννα, την Πρωτοχρονιά και τα Φώτα, και ακολουθήστε τους στίχους· τα δημοτικά τραγούδια επαναλαμβάνουν τους στίχους τους, και αυτό τα κάνει ιδανικά για όποιον μαθαίνει.

• Οι γονείς της ήταν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, και τα τραγούδια της χαμένης πατρίδας ήταν η πρώτη μουσική που άκουσε.
• Έμαθε το παραδοσιακό τραγούδι από τον Σίμωνα Καρά, τον μουσικολόγο της βυζαντινής ψαλτικής.
• Πριν γίνει γνωστή ως τραγουδίστρια, δούλευε στο ραδιόφωνο, ηχογραφώντας σε μαγνητοταινία τραγουδιστές των χωριών.
• Ο σύλλογος που ίδρυσε το 1981 φέρει ακόμη το όνομά της.