Ασπασία

Η Ασπασία ανήκε στον ελληνόφωνο κόσμο του πέμπτου αιώνα π.Χ. Η αρχαία παράδοση τη θεωρεί γεννημένη στη Μίλητο, ιωνική πόλη της Μικράς Ασίας, και την τοποθετεί αργότερα στην Αθήνα με τον πολιτικό Περικλή. Οι ακριβείς χρονολογίες γέννησης και θανάτου δεν είναι ασφαλείς. Δεν ήταν Αθηναία πολίτισσα, και η διαφορά αυτή επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο οι συγγραφείς περιέγραψαν τη θέση της στην πόλη. Ο βασικός σκελετός είναι πολύ μικρότερος από τις πολλές ιστορίες.

Οι μαρτυρίες προέρχονται από τη γραφή άλλων. Οι κωμικοί ποιητές χρησιμοποίησαν τη σχέση της με τον Περικλή για προσωπικές και πολιτικές επιθέσεις. Συγγραφείς της σωκρατικής παράδοσης της απέδωσαν γνώση του λόγου και των ανθρώπινων σχέσεων. Ο Πλούταρχος συνέθεσε πληρέστερη αφήγηση στον Βίο του Περικλή αιώνες αργότερα, συνδυάζοντας διαφορετικό παλιότερο υλικό. Η απόσταση έχει σημασία: ένα ευχάριστο ανέκδοτο δεν είναι αυτομάτως μαρτυρημένο γεγονός. Δεν μπορούμε να ανασυνθέσουμε πρόγραμμα διδασκαλίας, να αποδείξουμε οργανωμένη σχολή ή να θεωρήσουμε κάθε κατηγορία αληθινή. Οι άνισες πηγές δείχνουν πώς η γυναικεία ευφυΐα και η ξένη καταγωγή έγιναν θέματα δημόσιας αφήγησης.

Ο πίνακας συγκεντρώνει αρχαίες απεικονίσεις, όχι σωζόμενα έργα της Ασπασίας. Στους Ἀχαρνεῖς του 425 π.Χ., ο Αριστοφάνης την εντάσσει σε μια σκόπιμα κωμική εξήγηση του πολέμου. Το έργο τεκμηριώνει σάτιρα και πολιτική εχθρότητα· η υπερβολή δεν γίνεται βιογραφία. Στον Μενέξενο του Πλάτωνα, ο Σωκράτης την παρουσιάζει ως δασκάλα ρητορικής και εκφωνεί λόγο που της αποδίδεται μέσα στον διάλογο. Είναι λογοτεχνική κατασκευή του Πλάτωνα, όχι καταγραφή της φωνής της.

Τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα παρουσιάζουν επίσης τον Σωκράτη να ανακαλεί την Ασπασία σε συζήτηση για τον αληθινό έπαινο και την ένωση ανθρώπων. Ο Περικλῆς του Πλουτάρχου διασώζει άλλες ιστορίες και τη ρητορική φήμη της, πολύ μετά τη ζωή της. Κάθε είδος τη χρησιμοποιεί διαφορετικά. Η παράθεση είναι λόγια του πλατωνικού Σωκράτη για την ικανότητά της, δηλαδή λόγια σχετικά με εκείνη. Για τον μαθητή, η αρχαία ῥητορική οδηγεί στη σημερινή ρητορική. Ο διάλογος διδάσκει να αναγνωρίζουμε ομιλητή, περιγραφόμενο πρόσωπο και συγγραφέα πριν δεχτούμε μια πρόταση ως ιστορική μαρτυρία.

Η Ασπασία προσφέρει μάθημα προσεκτικής ανάγνωσης στα ελληνικά. Αρχίστε από τον Μενέξενο 235e και μια νεοελληνική απόδοση. Βρείτε το Ἀσπασίαν και συγκρίνετε την κατάληξη με το σημερινό Ασπασία. Υπογραμμίστε τη ρητορική και αναγνωρίστε τον Σωκράτη ως ομιλητή. Έπειτα σημειώστε σε μια σύγχρονη αφήγηση φράσεις όπως «ο Πλάτων παρουσιάζει» ή «ο Πλούταρχος αναφέρει»: χωρίζουν τον ισχυρισμό από εκείνον που τον διατυπώνει. Επαναλάβετε με κωμικό απόσπασμα. Η εκμάθηση ελληνικών περιλαμβάνει εδώ λέξεις και γραμματική, αλλά και τη διάκριση ανάμεσα στη φωνή χαρακτήρα, τις επιλογές συγγραφέα και τα ίδια τα λόγια ενός ιστορικού προσώπου.

• Δεν σώζεται κείμενο που να αποδίδεται με ασφάλεια στην ίδια.
• Ο λόγος που της αποδίδεται στον Μενέξενο ανήκει στον διάλογο του Πλάτωνα.
• Ο Αριστοφάνης την ανέφερε σε κωμωδία που παίχτηκε το 425 π.Χ.
• Ο Πλούταρχος έγραψε αιώνες μετά τη ζωή της.