Ιωάννης Κονδυλάκης

Ο Κονδυλάκης γεννήθηκε τον Δεκέμβριο του 1861 στην Άνω Βιάννο, ένα ορεινό χωριό της νότιας Κρήτης, που τότε ανήκε ακόμη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Πήγε σχολείο στην Κρήτη και έπειτα στην Αθήνα, όπου αποφοίτησε από το Βαρβάκειο το 1884 και παρακολούθησε μαθήματα στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου χωρίς να πάρει πτυχίο. Όταν γύρισε στην Κρήτη, δίδαξε για λίγο σε σχολεία χωριών, εμπειρία που αργότερα έκανε λογοτεχνία.

Το πραγματικό του επάγγελμα ήταν η δημοσιογραφία. Στην Κρήτη έγραφε σε τοπικές εφημερίδες, και τα άρθρα του ενόχλησαν τις οθωμανικές αρχές, που τον απέλασαν από το νησί το 1889. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1889 και έγραψε στις μεγάλες εφημερίδες της εποχής, Άστυ, Σκριπ και Εστία. Για περίπου είκοσι χρόνια ήταν συντάκτης του Εμπρός και έγραφε το καθημερινό του χρονογράφημα, χιλιάδες κείμενα με την υπογραφή Διαβάτης. Ήταν πάντα φτωχός και αστειευόταν γι' αυτό, υπογράφοντας μερικά άρθρα «Jean Sans Terre» (Ιωάννης ο Ακτήμων). Ήταν ιδρυτής και πρώτος πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Αθηνών, της ΕΣΗΕΑ. Το 1920 έπαθε εγκεφαλικό και πέθανε σε νοσοκομείο του Ηρακλείου, στην Κρήτη, στις 25 Ιουλίου 1920.

Ο Κονδυλάκης ανήκει στη γενιά της ηθογραφίας, της ρεαλιστικής πεζογραφίας για τη ζωή του ελληνικού χωριού στις δεκαετίες του 1880 και του 1890, μαζί με τον Παπαδιαμάντη και τον Καρκαβίτσα. Το πιο γνωστό του μυθιστόρημα, Ο Πατούχας (1892), αφηγείται την ιστορία ενός γιγαντόσωμου, άσχημου και αφελούς νεαρού βοσκού από τα βουνά της Βιάννου, που ανακαλύπτει τον έρωτα και την επιθυμία και θέλει να παντρευτεί, για μεγάλη διασκέδαση του χωριού. Το χιούμορ είναι χοντρό, αλλά το βιβλίο είναι γεμάτο αληθινή κρητική ζωή: γλώσσα, έθιμα, γιορτές, την τραχιά τρυφερότητα των ανθρώπων του βουνού.

Οι άθλιοι των Αθηνών (1895), με τίτλο που θυμίζει τον Βίκτορα Ουγκώ, μεταφέρεται στην πρωτεύουσα και δείχνει τους φτωχούς της, τους απατεώνες της και τη διεφθαρμένη πολιτική της. Η συλλογή Όταν ήμουν δάσκαλος (1916) περιέχει το περίφημο ομότιτλο διήγημα, την ανάμνηση ενός νεαρού δασκάλου του χωριού και των δειλών του αισθημάτων, ειπωμένη με ήπια αυτοειρωνεία. Η πρώτη αγάπη (1919), το μόνο του βιβλίο στη δημοτική, είναι μια λεπτή μελέτη του πρώτου πάθους ενός αγοριού, και οι κριτικοί βλέπουν σε αυτήν μια στροφή από την ηθογραφία προς την ψυχολογία. Πάνω απ' όλα, ο Κονδυλάκης ουσιαστικά επινόησε το χρονογράφημα, το σύντομο καθημερινό κείμενο παρατήρησης και χιούμορ· ο Παύλος Νιρβάνας τον ονόμασε «πατέρα του χρονογραφήματος».

Οι Έλληνες μαθητές γνωρίζουν τον Κονδυλάκη μέσα από το Όταν ήμουν δάσκαλος, που συχνά υπάρχει στα σχολικά ανθολόγια και είναι ένα καλό πρώτο διήγημα για όποιον μαθαίνει ελληνικά και θέλει να διαβάσει ένα ολόκληρο κείμενο. Η λέξη Πατούχας χρησιμοποιείται ακόμη, μισοαστεία, για έναν μεγαλόσωμο, αδέξιο και καλόκαρδο άντρα. Στη Βιάννο υπάρχει προτομή του· δρόμοι σε πολλές ελληνικές πόλεις έχουν το όνομά του. Το καθημερινό χρονογράφημα, που το έχει ακόμη κάθε ελληνική εφημερίδα, του χρωστά τη μορφή του, και η ένωση συντακτών που βοήθησε να ιδρυθεί είναι ακόμη η κύρια ένωση των Αθηναίων δημοσιογράφων. Τα βιβλία του είναι ελεύθερα πνευματικών δικαιωμάτων, και το Όταν ήμουν δάσκαλος διαβάζεται δωρεάν στην ελληνική Βικιθήκη.

• Ο Παύλος Νιρβάνας τον ονόμασε «πατέρα του χρονογραφήματος», της σύντομης καθημερινής στήλης της εφημερίδας.
• Οι οθωμανικές αρχές τον απέλασαν από την Κρήτη το 1889 εξαιτίας των άρθρων του.
• Υπέγραφε με πολλά ψευδώνυμα, όπως Διαβάτης και Jean Sans Terre (Ιωάννης ο Ακτήμων), αστείο για τη φτώχεια του.
• Ήταν ο πρώτος πρόεδρος της ΕΣΗΕΑ, της ένωσης των Αθηναίων δημοσιογράφων.