Κασσιανή (Κασσία)

Η Κασσιανή έζησε στην Κωνσταντινούπολη, πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, τον ένατο αιώνα. Στα χειρόγραφα αναφέρεται ως Κασσία, Κασία, Ικασία και με άλλες μορφές· Κασσιανή είναι το οικείο νεοελληνικό όνομα. Η ακριβής ημερομηνία γέννησης δεν τεκμηριώνεται. Οι μελετητές την τοποθετούν στις αρχές του αιώνα, ενώ η ακαδημαϊκή προσωπογραφία καταγράφει θάνατο πριν από το 867. Έγινε μοναχή και ηγουμένη και συνδέθηκε με μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης. Το έργο της δείχνει παιδεία στη βιβλική γλώσσα και στη χριστιανική γραμματεία.

Οι ιστορίες της ζωής της είναι πιο συγκεκριμένες από όσο επιτρέπουν τα τεκμήρια. Μεταγενέστερα χρονικά τη συνδέουν με επιλογή αυτοκρατορικής νύφης και μια εύστοχη απάντηση στον Θεόφιλο. Το διάσημο επεισόδιο είναι παραδεδομένη αφήγηση, όχι ασφαλώς τεκμηριωμένος διάλογος· δεν εξηγεί κάθε απόφασή της. Πιο σταθερή αφετηρία είναι η λειτουργική ποίηση που σώθηκε με το όνομά της σε χειρόγραφα και εν μέρει σε λειτουργικά βιβλία. Σε αυτή τη διαρκή παρουσία των κειμένων στηρίζεται η σημασία της. Η πορεία της θυμίζει επίσης τη συμμετοχή των γυναικών στη βυζαντινή θρησκευτική λογοτεχνία.

Η Κασσιανή έγραφε για έναν πολιτισμό όπου η ποίηση διαβαζόταν, απομνημονευόταν και ψαλλόταν. Το Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή παρουσιάζει μια βιβλική γυναίκα που ζητά έλεος. Ο θρήνος σε πρώτο πρόσωπο είναι δραματική φωνή, όχι εξομολόγηση της ποιήτριας. Εικόνες δακρύων, νύχτας και θάλασσας δίνουν μορφή στην προσευχή. Η σύντομη παράθεση ζητά να γίνουν δεκτά τα δάκρυα· η λέξη δάκρυα παραμένει στη νέα ελληνική.

Το χριστουγεννιάτικο Αὐγούστου μοναρχήσαντος συνδέει την αυτοκρατορική εξουσία με τη χριστιανική αφήγηση της Ενανθρώπησης. Ύμνοι για τον Τελώνη και τον Φαρισαίο εξετάζουν την ταπεινοφροσύνη και την καύχηση. Η απόδοση της πατρότητας έχει σημασία: δεν είναι βέβαιο ότι κάθε ποίημα που παραδίδεται με το όνομά της είναι δικό της, ενώ ερωτήματα θέτουν και οι συλλογές κοσμικών επιγραμμάτων. Ούτε μια σύγχρονη ηχογράφηση διασώζει κατ’ ανάγκη αμετάβλητη την αρχική μελωδία. Τα ίδια λόγια μελοποιήθηκαν διαφορετικά μέσα στους αιώνες. Οι τέσσερις επιλεγμένοι ύμνοι ανήκουν στο ρεπερτόριο του ένατου αιώνα· οι ατομικές χρονολογίες και η σειρά σύνθεσής τους είναι άγνωστες.

Στην Ελλάδα πολλοί γνωρίζουν την Κασσιανή από το τροπάριο της Μεγάλης Τρίτης το βράδυ, στην ακολουθία που αντιστοιχεί στη Μεγάλη Τετάρτη. Ακούστε μια εκκλησιαστική ή ηχογραφημένη εκτέλεση και ακολουθήστε το τυπωμένο ελληνικό κείμενο. Αρχίστε από την παράθεση: αναγνωρίστε τα δάκρυα και συγκρίνετε το παλιότερο δέξαι με το σημερινό δέξου. Βρείτε τις ίδιες λέξεις σε δύο μελοποιήσεις και προσέξτε πώς μια μεγάλη μελωδία απλώνει μια συλλαβή. Η νεοελληνική απόδοση διευκολύνει πρώτα τη μεσαιωνική σύνταξη. Έτσι συνδέετε οικείες λέξεις με παλιότερο ύφος, ξεχωρίζοντας ποίημα, δραματικό πρόσωπο και μεταγενέστερη μουσική.

• Το όνομά της σώζεται με διαφορετικές γραφές στα χειρόγραφα.
• Στο γνωστό τροπάριο μιλά μια βιβλική γυναίκα.
• Οι επιμέρους χρονολογίες των επιλεγμένων ύμνων είναι άγνωστες.
• Οι μεταγενέστερες μελοποιήσεις δεν αναπαράγουν όλες μία μεσαιωνική μελωδία.