Αρχιμήδης

Ο Αρχιμήδης γεννήθηκε γύρω στο 287 π.Χ. στις Συρακούσες, την πλουσιότερη ελληνική πόλη της Σικελίας, γιος ενός αστρονόμου που λεγόταν Φειδίας. Φαίνεται ότι πέρασε κάποιο διάστημα στην Αλεξάνδρεια, την επιστημονική πρωτεύουσα της εποχής, και σε όλη του τη ζωή αλληλογραφούσε με τους μαθηματικούς της, τον Κόνωνα τον Σάμιο, τον Δοσίθεο και τον Ερατοσθένη, στους οποίους έστελνε τις ανακαλύψεις του με επιστολές. Ήταν συγγενής, ή τουλάχιστον στενός φίλος, του βασιλιά Ιέρωνα Β΄ των Συρακουσών, και τα πρακτικά προβλήματα του βασιλιά, ένα ύποπτο χρυσό στέμμα, ένα γιγάντιο πλοίο, η άμυνα της πόλης, γέννησαν πολλές από τις γνωστές ιστορίες.

Ο Πλούταρχος, που τον περιγράφει στον βίο του Ρωμαίου στρατηγού Μάρκελλου, λέει ότι ο Αρχιμήδης ενδιαφερόταν μόνο για τα καθαρά μαθηματικά και θεωρούσε τις μηχανές του ανάξιές του, κι όμως αυτές οι μηχανές τον έκαναν θρύλο. Όταν οι Ρωμαίοι πολιόρκησαν τις Συρακούσες το 214 π.Χ., στον Β΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο, οι καταπέλτες του, οι γερανοί του και τα «νύχια» που σήκωναν τα πλοία έξω από το νερό κράτησαν τον στόλο μακριά για δύο χρόνια, τόσο που οι Ρωμαίοι στρατιώτες, λέει ο Πλούταρχος, το έβαζαν στα πόδια μόλις φαινόταν ένα σχοινί ή ένα δοκάρι πάνω από τα τείχη.

Οι Συρακούσες έπεσαν το 212 π.Χ. Ο Μάρκελλος είχε διατάξει να μείνει ζωντανός ο Αρχιμήδης, αλλά ένας στρατιώτης βρήκε τον γέροντα απορροφημένο σε ένα σχέδιο και τον σκότωσε· η παράδοση του αποδίδει τα τελευταία λόγια «μη μου τους κύκλους τάραττε». Στον τάφο του, όπως ο ίδιος είχε επιθυμήσει, χαράχτηκε μια σφαίρα μέσα σε κύλινδρο, η ανακάλυψη για την οποία ήταν πιο περήφανος. Ο Κικέρων βρήκε τον παραμελημένο τάφο έξω από τις Συρακούσες το 75 π.Χ.

Οι πραγματείες του Αρχιμήδη σώζονται, και είναι αληθινά μαθηματικά, όχι ανέκδοτα. Στο Περί σφαίρας και κυλίνδρου απέδειξε ότι η σφαίρα έχει τα δύο τρίτα του όγκου και της επιφάνειας του κυλίνδρου που την περικλείει. Στην Κύκλου μέτρησις εγκλώβισε την τιμή του π ανάμεσα στο 3 10/71 και στο 3 1/7, σχεδιάζοντας πολύγωνα 96 πλευρών μέσα και έξω από έναν κύκλο. Στο Περί επιπέδων ισορροπιών διατύπωσε τον νόμο του μοχλού και την έννοια του κέντρου βάρους, και στο Περί οχουμένων την αρχή που φέρει ακόμη το όνομά του: ένα σώμα μέσα σε υγρό δέχεται προς τα πάνω δύναμη ίση με το βάρος του υγρού που εκτοπίζει.

Ο Ψαμμίτης, αφιερωμένος στον γιο του βασιλιά, τον Γέλωνα, επινοεί έναν τρόπο να γράφονται τεράστιοι αριθμοί, ώστε να μετρηθούν οι κόκκοι της άμμου που θα γέμιζαν το σύμπαν. Το πιο αξιοθαύμαστο κείμενο είναι η Έφοδος, χαμένη για αιώνες και ξαναβρεμένη το 1906 από τον Δανό φιλόλογο Χάιμπεργκ κάτω από τις προσευχές μιας μεσαιωνικής περγαμηνής στην Κωνσταντινούπολη: εκεί ο Αρχιμήδης εξηγεί πώς μάντευε πρώτα τα αποτελέσματά του φανταζόμενος σχήματα σε ισορροπία πάνω σε μοχλό. Οι εφευρέσεις, ο κοχλίας για την άντληση νερού που λέγεται ακόμη κοχλίας του Αρχιμήδη, οι πολεμικές μηχανές και τα «φλογοβόλα» κάτοπτρα του μεταγενέστερου θρύλου, μας είναι γνωστές μόνο από άλλους συγγραφείς, όπως και η ιστορία του «Εύρηκα» που αφηγείται ο Βιτρούβιος: όταν τον ρώτησαν αν το στέμμα του Ιέρωνα ήταν από καθαρό χρυσό, πρόσεξε στο λουτρό ότι το σώμα του εκτόπιζε νερό, και βρήκε την απάντηση.

Κάθε Έλληνας μαθητής συναντά τον Αρχιμήδη δύο φορές: στα μαθηματικά, με τον κύκλο και το π, και στη φυσική, όπου «η αρχή του Αρχιμήδη» εξηγεί γιατί επιπλέουν τα πλοία, και ο νόμος του μοχλού διδάσκεται μαζί με την καύχησή του ότι θα κινούσε τη Γη. Το επιφώνημα «Εύρηκα!» λέγεται στα ελληνικά, και στις περισσότερες γλώσσες, όποτε κάποιος λύνει ένα πρόβλημα, και το «μη μου τους κύκλους τάραττε» το λέει χαμογελώντας όποιος θέλει να τον αφήσουν ήσυχο. Το παλίμψηστο του Αρχιμήδη, που αγοράστηκε σε δημοπρασία το 1998 και διαβάστηκε με ακτίνες Χ στη Βαλτιμόρη, έχει δημοσιευτεί στο διαδίκτυο. Στις Συρακούσες ο επισκέπτης μπορεί να δει το Τεχνολογικό Πάρκο Αρχιμήδη, με λειτουργικά ομοιώματα των μηχανών του· στην Ελλάδα δρόμοι και σχολεία έχουν το όνομά του, και το Ερευνητικό Κέντρο «Αρχιμήδης» στην Αθήνα τον τιμά στον χώρο των επιστημών.

• Το παλίμψηστο του Αρχιμήδη, ένα αντίγραφο των έργων του του 10ου αιώνα που ξύστηκε και ξαναγράφτηκε με προσευχές τον 13ο αιώνα, πουλήθηκε στον οίκο Κρίστις το 1998 για δύο εκατομμύρια δολάρια και αποκρυπτογραφήθηκε με απεικόνιση ακτίνων Χ.
• Η εκτίμησή του για το π, ανάμεσα στο 3 10/71 και στο 3 1/7, ήταν η ακριβέστερη στον κόσμο για αρκετούς αιώνες.
• Ο Πλούταρχος λέει ότι ήταν τόσο απορροφημένος από τη γεωμετρία, που σχεδίαζε σχήματα στη στάχτη της φωτιάς και στο αλειμμένο με λάδι δέρμα του μετά το λουτρό.
• Ο Κικέρων βρήκε τον ξεχασμένο τάφο του κοντά στις Συρακούσες το 75 π.Χ. ψάχνοντας τη σφαίρα και τον κύλινδρο που ήταν χαραγμένα πάνω του.