Υπατία

Ο πατέρας της Υπατίας, ο Θέων ο Αλεξανδρεύς, ήταν μαθηματικός και αστρονόμος συνδεδεμένος με το Μουσείο, το αρχαίο ερευνητικό ίδρυμα που ίδρυσαν οι Πτολεμαίοι· είναι το τελευταίο μέλος του που γνωρίζουμε ονομαστικά. Δίδαξε την κόρη του, κι εκείνη σύντομα τον ξεπέρασε. Στη δεκαετία του 390 έδινε δημόσιες διαλέξεις στην Αλεξάνδρεια για τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους, και ιδιωτικά μαθήματα σε έναν κύκλο αφοσιωμένων μαθητών. Ένας από αυτούς, ο Συνέσιος ο Κυρηναίος, αργότερα χριστιανός επίσκοπος, της έγραψε επιστολές που σώζονται· την αποκαλεί «μητέρα, αδελφή, δασκάλα» και ζητά τη συμβουλή της για την κατασκευή ενός υδρομέτρου και ενός αστρολάβου.

Δεν παντρεύτηκε ποτέ και, σύμφωνα με τις πηγές, έζησε με μια αξιοπρέπεια που της χάρισε τον σεβασμό των πρώτων ανδρών της πόλης, εθνικών και χριστιανών. Αυτός ο σεβασμός έγινε επικίνδυνος όταν η Αλεξάνδρεια διχάστηκε ανάμεσα στον αυτοκρατορικό έπαρχο Ορέστη, που τη συμβουλευόταν, και στον νέο επίσκοπο Κύριλλο, που διεκδικούσε από τον Ορέστη τον έλεγχο της πόλης. Κυκλοφόρησαν φήμες ότι η Υπατία ήταν το εμπόδιο για τη συμφιλίωση των δύο ανδρών.

Τον Μάρτιο του 415, μέσα στη Σαρακοστή, ένα πλήθος με αρχηγό έναν αναγνώστη της εκκλησίας ονόματι Πέτρο την τράβηξε από την άμαξά της, την έσυρε στο Καισάρειο, έναν παλιό ναό που είχε γίνει εκκλησία, την έγδυσε και τη σκότωσε με σπασμένα κεραμίδια, και έπειτα έκαψε το σώμα της. Ο εκκλησιαστικός ιστορικός Σωκράτης ο Σχολαστικός, που έγραφε μία γενιά αργότερα και ήταν ο ίδιος χριστιανός, κατέγραψε το έγκλημα με αποστροφή, λέγοντας ότι τίποτα δεν απέχει περισσότερο από το πνεύμα του χριστιανισμού από τέτοιους φόνους.

Δεν σώζεται ούτε μία γραμμή από τα γραπτά της Υπατίας, όμως η εγκυκλοπαίδεια του δέκατου αιώνα που λέγεται Σούδα απαριθμεί τι έγραψε: ένα υπόμνημα στα Αριθμητικά του Διόφαντου, του θεμελιωτή της άλγεβρας, ένα υπόμνημα στα Κωνικά του Απολλώνιου του Περγαίου, τη γεωμετρία των ελλείψεων, των παραβολών και των υπερβολών, και έναν «αστρονομικό κανόνα», πίνακες σαν εκείνους που χρησίμευαν για να προβλέπονται οι θέσεις των πλανητών. Η έκδοση του πατέρα της για το τρίτο βιβλίο της Μαθηματικής Σύνταξης του Πτολεμαίου, του βασικού εγχειριδίου αστρονομίας για 1.400 χρόνια, φέρει τη σημείωση ότι αναθεωρήθηκε από «την κόρη μου Υπατία τη φιλόσοφο». Ορισμένοι μελετητές πιστεύουν ότι το σωζόμενο ελληνικό κείμενο του Διόφαντου οφείλει τη μορφή του στα μαθήματά της.

Ως φιλόσοφος ανήκε στη νεοπλατωνική παράδοση του Πλωτίνου, που δίδασκε ότι η ψυχή ανυψώνεται μέσα από τα μαθηματικά και τη θεωρία προς μια ενιαία θεία πηγή· τα μαθηματικά για εκείνη δεν ήταν επάγγελμα αλλά δρόμος. Οι επιστολές του Συνέσιου δείχνουν την πρακτική πλευρά: τον βοήθησε να σχεδιάσει έναν αστρολάβο, το όργανο που μετρά το ύψος των άστρων, και μια συσκευή για τη μέτρηση της πυκνότητας των υγρών.

Το πραγματικό της έργο ήταν η διδασκαλία της, όχι τα βιβλία της. Σε μια πόλη όπου οι ναοί των εθνικών είχαν κλείσει το 391 και η θρησκευτική βία ήταν συνηθισμένη, η σχολή της δεχόταν χριστιανούς και εθνικούς και έμενε μακριά από τις έριδες των εκκλησιών. Αυτή η ανεξαρτησία, περισσότερο από οποιοδήποτε δόγμα, είναι που την έκανε διάσημη και που τη σκότωσε.

Κάθε εποχή ξαναφαντάστηκε την Υπατία: οι συγγραφείς του Διαφωτισμού ως μάρτυρα της λογικής, ο Τσαρλς Κίνγκσλεϊ στο μυθιστόρημά του Υπατία (1853), οι ζωγράφοι του δέκατου ένατου αιώνα και η ταινία Αγορά (2009), όπου την υποδύεται η Ρέιτσελ Βάις σε μια αναπαράσταση της Αλεξάνδρειας. Ένας κρατήρας της Σελήνης και ο αστεροειδής 238 Υπατία φέρουν το όνομά της. Στην Ελλάδα η Υπατία είναι κοριτσίστικο όνομα που οι οικογένειες δίνουν ακόμα, συχνά έχοντας στο μυαλό τους την ιστορία της, και εμφανίζεται στις σχολικές συζητήσεις για το τέλος του αρχαίου κόσμου και για τις γυναίκες στην επιστήμη. Ο καλύτερος τρόπος να τη γνωρίσει κανείς είναι μέσα από τις ελληνικές πηγές, που είναι σύντομες: το κεφάλαιο της Εκκλησιαστικής Ιστορίας του Σωκράτη του Σχολαστικού (7.15) που περιγράφει τον θάνατό της, και τις επιστολές του Συνέσιου, ένα παράθυρο για τον μαθητή σε μια πραγματική φιλία ανάμεσα σε έναν επίσκοπο και μια εθνική δασκάλα.

• Ο μαθητής της Συνέσιος έγινε χριστιανός επίσκοπος και συνέχισε να της γράφει ως δασκάλα του, ζητώντας τη βοήθειά της για να κατασκευάσει ένα υδρόμετρο.
• Η κύρια αφήγηση της δολοφονίας της προέρχεται από έναν χριστιανό εκκλησιαστικό ιστορικό, τον Σωκράτη τον Σχολαστικό, που την καταδίκασε με τα πιο αυστηρά λόγια.
• Ο πατέρας της Θέων είναι το τελευταίο γνωστό πρόσωπο που ανήκε στο Μουσείο της Αλεξάνδρειας, το ερευνητικό ίδρυμα των Πτολεμαίων.
• Κάθε διάσημο πορτρέτο της, από τους πίνακες του δέκατου ένατου αιώνα ως την ταινία Αγορά, είναι φανταστικό· δεν υπάρχει καμία αρχαία απεικόνισή της.