Αριστοτέλης

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε το 384 π.Χ. στα Στάγειρα, μια μικρή ιωνική αποικία στην ανατολική ακτή της Χαλκιδικής. Ο πατέρας του, ο Νικόμαχος, ήταν γιατρός του βασιλιά Αμύντα Γ΄ της Μακεδονίας, κάτι που ίσως εξηγεί τόσο το ισόβιο ενδιαφέρον του γιου για τους ζωντανούς οργανισμούς όσο και τους δεσμούς του με τη μακεδονική αυλή. Ορφανός από μικρός, στάλθηκε στα δεκαεπτά του στην Αθήνα, στην Ακαδημία του Πλάτωνα, και έμεινε εκεί είκοσι χρόνια ως μαθητής και δάσκαλος. Όταν ο Πλάτων πέθανε το 347 π.Χ. και η Ακαδημία πέρασε στον ανιψιό του Σπεύσιππο, ο Αριστοτέλης έφυγε από την Αθήνα.

Τα επόμενα χρόνια τα πέρασε στη Μικρά Ασία και στη Λέσβο: στην Άσσο, στην αυλή του ηγεμόνα Ερμεία, του οποίου την ανιψιά Πυθιάδα παντρεύτηκε, και στη Μυτιλήνη, όπου μαζί με τον μαθητή του Θεόφραστο μελέτησε τα ψάρια, τα πουλιά και τα όστρακα της λιμνοθάλασσας της Καλλονής. Το 343 π.Χ. ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας τον κάλεσε στη Μίεζα για να διαπαιδαγωγήσει τον δεκατριάχρονο γιο του Αλέξανδρο· τα μαθήματα κράτησαν περίπου τρία χρόνια και ο μαθητής έστελνε αργότερα στον δάσκαλό του δείγματα από την Ασία.

Το 335 π.Χ. ο Αριστοτέλης επέστρεψε στην Αθήνα και άνοιξε σχολή στο άλσος του Λυκείου Απόλλωνα, το Λύκειο, όπου δίδασκε περπατώντας κάτω από τη στεγασμένη στοά, τον περίπατο, που έδωσε στους οπαδούς του το όνομα περιπατητικοί· εκεί συγκέντρωσε βιβλιοθήκη, χάρτες και συλλογές. Όταν ο Αλέξανδρος πέθανε το 323 π.Χ. και ένα αντιμακεδονικό κύμα σάρωσε την Αθήνα, ο Αριστοτέλης κατηγορήθηκε για ασέβεια, όπως άλλοτε ο Σωκράτης, και αποσύρθηκε στο κτήμα της μητέρας του στη Χαλκίδα της Εύβοιας, λέγοντας, όπως παραδίδεται, ότι δεν θα άφηνε τους Αθηναίους να αμαρτήσουν δεύτερη φορά απέναντι στη φιλοσοφία. Εκεί πέθανε το 322 π.Χ., σε ηλικία 62 ετών.

Όσα σώζονται από τον Αριστοτέλη, περίπου τριάντα έργα, είναι οι παραδόσεις του Λυκείου, συμπυκνωμένες και ακαλλώπιστες, που εξέδωσε γύρω στο 60 π.Χ. ο Ανδρόνικος ο Ρόδιος· οι κομψοί διάλογοι που δημοσίευσε όσο ζούσε έχουν χαθεί. Το Όργανον («το εργαλείο») θεμελίωσε τη λογική: τον συλλογισμό, τις κατηγορίες, τους κανόνες του έγκυρου επιχειρήματος, που διδάσκονταν αμετάβλητοι ως τον δέκατο ένατο αιώνα. Τα Φυσικά και τα Μετά τα Φυσικά, που ονομάστηκαν έτσι απλώς από τη θέση τους «μετά τα φυσικά έργα» στην έκδοση, αναλύουν τη μεταβολή, την αιτία και το ον, με τις τέσσερις αιτίες, την ύλη και το είδος, τη δύναμη και την ενέργεια και το ακίνητο κινούν· η πρώτη τους φράση, ότι όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν να γνωρίζουν, είναι η πιο διάσημη αρχή στην ιστορία της φιλοσοφίας.

Τα Ηθικά Νικομάχεια, αφιερωμένα στον γιο του, ορίζουν την ευτυχία, την ευδαιμονία, ως ζωή δραστηριότητας σύμφωνα με την αρετή, και την αρετή ως μεσότητα ανάμεσα σε δύο άκρα, την ανδρεία ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος. Τα Πολιτικά ξεκινούν από τη θέση ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό ζώο, αντλούν από τη συλλογή 158 πολιτευμάτων της σχολής και υπερασπίζονται το μικτό πολίτευμα της μεσαίας τάξης. Το Περί Ποιητικής είναι η πρώτη θεωρία της λογοτεχνίας: η τραγωδία είναι μίμηση σπουδαίας πράξης που, μέσω του ελέου και του φόβου, επιτελεί την κάθαρσιν των παθημάτων αυτών, μια φράση για την οποία γίνεται συζήτηση από τότε. Γύρω τους στέκονται η Ρητορική, το Περί Ψυχής και τα μεγάλα βιολογικά έργα, πάνω απ' όλα οι Περί τα ζώα ιστορίαι, που περιγράφουν περίπου πεντακόσια είδη και κάνουν τον Αριστοτέλη, κατά τα λόγια του Δαρβίνου, δάσκαλο όλων των φυσιοδιφών.

Ο Αριστοτέλης είναι παρών στην Ελλάδα όσο λίγοι αρχαίοι στοχαστές. Η κεντρική πλατεία της Θεσσαλονίκης και το πανεπιστήμιό της, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε το 1925, φέρουν το όνομά του· το χωριό Στάγειρα της Χαλκιδικής έχει ένα πάρκο του Αριστοτέλη με λειτουργικά ομοιώματα των φυσικών του πειραμάτων, και τα ανασκαμμένα ερείπια των αρχαίων Σταγείρων βρίσκονται δίπλα στη θάλασσα, στην Ολυμπιάδα. Στην Αθήνα ο χώρος του Λυκείου, που ανακαλύφθηκε το 1996 πίσω από το Βυζαντινό Μουσείο, είναι ανοιχτός για τους επισκέπτες από το 2014: μια παλαίστρα και τα περιγράμματα των διαδρόμων όπου δίδασκε. Οι μαθητές του λυκείου διαβάζουν τα Ηθικά Νικομάχεια και τα Πολιτικά στο πρωτότυπο στην τελευταία τάξη, και οι λέξεις που έπλασε είναι καθημερινά νέα ελληνικά: πολιτικόν ζώον, η χρυσή μεσότης, κάθαρση, ενέργεια, κατηγορία, ουσία. Η 2.400ή επέτειος από τη γέννησή του γιορτάστηκε παγκοσμίως από την UNESCO το 2016.

• Η λέξη «μεταφυσική» δεν σημαίνει τίποτε άλλο από «τα βιβλία που τοποθετήθηκαν μετά τα Φυσικά» στην αρχαία έκδοση των έργων του.
• Μελέτησε τα θαλάσσια ζώα στη λιμνοθάλασσα της Καλλονής στη Λέσβο και περιέγραψε σωστά την αναπαραγωγή του σκυλόψαρου και του χταποδιού, παρατηρήσεις που επιβεβαιώθηκαν μόλις τον δέκατο ένατο αιώνα.
• Η σχολή του πήρε το όνομά της από το ιερό του Λυκείου Απόλλωνα όπου βρισκόταν, και το «λύκειο» είναι σήμερα η λέξη για την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση στα ελληνικά και σε πολλές άλλες γλώσσες.
• Τα κατάλοιπα του Λυκείου βρέθηκαν στο κέντρο της Αθήνας το 1996, κατά τις εκσκαφές για ένα νέο μουσείο, και ο χώρος είναι ανοιχτός στο κοινό από το 2014.