Αριστοφάνης

Σχεδόν ό,τι ξέρουμε για τον Αριστοφάνη προέρχεται από τα έργα του. Γεννήθηκε γύρω στο 446 π.Χ., Αθηναίος πολίτης από τον δήμο Κυδαθηναίων, και μεγάλωσε στα ένδοξα χρόνια του Περικλή. Ήταν ακόμα πολύ νέος όταν η πρώτη του κωμωδία, οι Δαιταλείς, ανέβηκε το 427 π.Χ. με το όνομα ενός άλλου διδασκάλου, προφανώς επειδή ήταν πολύ νέος για να ζητήσει ο ίδιος χορό. Το δεύτερο έργο του, οι Βαβυλώνιοι (426 π.Χ.), επιτέθηκε στον ισχυρό πολιτικό Κλέωνα, ο οποίος λέγεται ότι τον έσυρε στα δικαστήρια· ο Αριστοφάνης απάντησε κοροϊδεύοντας τον Κλέωνα ακόμα πιο σκληρά στους Ιππής (424 π.Χ.), που κέρδισαν το πρώτο βραβείο.

Όλη η καριέρα του εξελίχθηκε στα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη (431–404 π.Χ.), και η ειρήνη είναι το μόνιμο θέμα του. Έγραφε για τις δύο κωμικές γιορτές της Αθήνας, τα Λήναια τον χειμώνα και τα Μεγάλα Διονύσια την άνοιξη, και αναμετριόταν με αντιπάλους όπως ο Κρατίνος και ο Εύπολις. Κέρδισε το πρώτο βραβείο με τους Αχαρνής (425 π.Χ.), τους Ιππής και τους Βατράχους (405 π.Χ.), που τους θαύμασαν τόσο ώστε η πόλη αποφάσισε να ξαναπαιχτούν, τιμή που δεν είχε δοθεί ποτέ πριν σε κωμωδία.

Αφού η Αθήνα έχασε τον πόλεμο, συνέχισε να γράφει, αλλά το κλίμα είχε αλλάξει: τα δύο τελευταία του έργα, οι Εκκλησιάζουσαι (π. 392 π.Χ.) και ο Πλούτος (388 π.Χ.), είναι πιο ήπια και λιγότερο πολιτικά. Είχε τρεις γιους· ένας από αυτούς, ο Αραρώς, ανέβασε τις τελευταίες του κωμωδίες. Πέθανε γύρω στο 386 π.Χ.

Σώζονται έντεκα κωμωδίες. Τα πρώτα έργα του πολέμου είναι τα πιο καυστικά: στους Αχαρνής ένας αγρότης κλείνει ιδιωτική ειρήνη με τη Σπάρτη και την απολαμβάνει μόνος του· στην Ειρήνη (421 π.Χ.) ένας αμπελουργός πετάει στον ουρανό πάνω σε έναν γιγάντιο κοπροκάνθαρο για να ελευθερώσει τη θεά Ειρήνη· στη Λυσιστράτη (411 π.Χ.) οι γυναίκες της Ελλάδας αρνούνται να κοιμηθούν με τους άντρες τους μέχρι να σταματήσουν να πολεμούν. Οι Νεφέλες (423 π.Χ.) δείχνουν τον Σωκράτη κρεμασμένο σε ένα καλάθι να μελετά τον ουρανό και να μαθαίνει στους νέους πώς να κερδίζουν άδικες υποθέσεις· ο Σωκράτης είπε αργότερα στη δίκη του ότι αυτή η καρικατούρα είχε στρέψει τους δικαστές εναντίον του. Οι Σφήκες (422 π.Χ.) γελούν με το πάθος των Αθηναίων για τα δικαστήρια.

Στους Όρνιθες (414 π.Χ.), το μεγαλύτερο και ωραιότερο έργο του, δύο Αθηναίοι πείθουν τα πουλιά να χτίσουν τη Νεφελοκοκκυγία ανάμεσα στη γη και τον ουρανό και να αναγκάσουν τους θεούς να παραδοθούν από την πείνα. Οι Βάτραχοι στέλνουν τον θεό Διόνυσο στον Άδη για να φέρει πίσω έναν νεκρό ποιητή και ανεβάζουν έναν αγώνα ανάμεσα στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη, μαζί με το τραγούδι των βατράχων «Βρεκεκεκὲξ κοὰξ κοάξ». Στις Θεσμοφοριάζουσαι (411 π.Χ.) οι γυναίκες της Αθήνας δικάζουν τον Ευριπίδη επειδή τις συκοφάντησε.

Οι κωμωδίες του ανακατεύουν χοντρό χιούμορ, λογοπαίγνια, τραγούδια μεγάλης λυρικής ομορφιάς, παρωδίες της τραγωδίας και ευθείες επιθέσεις σε πραγματικά πρόσωπα που κάθονταν ανάμεσα στους θεατές. Στην παράβαση ο χορός έβγαινε μπροστά και μιλούσε στους πολίτες με τη φωνή του ίδιου του ποιητή, μαλώνοντάς τους για την πολιτική. Τίποτα δεν ήταν απαγορευμένο: πολιτικοί, στρατηγοί, φιλόσοφοι, θεοί και το ίδιο το κοινό.

Κάθε καλοκαίρι το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου ανεβάζει μια κωμωδία του Αριστοφάνη στο αρχαίο θέατρο, και το ελληνικό κοινό ξεκαρδίζεται ακόμα με αστεία για τους φόρους και τους πολιτικούς που είναι 2.400 χρόνων. Η παράσταση των Ορνίθων του Κάρολου Κουν το 1959 προκάλεσε σκάνδαλο στην Αθήνα και μετά θριάμβευσε στο εξωτερικό, και το Θέατρο Τέχνης του έκανε τον Αριστοφάνη σύγχρονο κλασικό. Η λέξη Νεφελοκοκκυγία χρησιμοποιείται στα ελληνικά για κάθε ουτοπικό σχέδιο, και η Λυσιστράτη έγινε σε όλο τον κόσμο σύμβολο της διαμαρτυρίας των γυναικών. Ο Πλάτωνας έκανε τον Αριστοφάνη πρόσωπο στο Συμπόσιον, όπου διηγείται τον μύθο των πρώτων ανθρώπων που κόπηκαν στα δύο και ψάχνουν το άλλο τους μισό, μια ιστορία που ξαναλέει αυτός ο ιστότοπος. Αποσπάσματα από τους Όρνιθες και τις Νεφέλες διαβάζονται στα ελληνικά σχολεία, και το επίθετο «αριστοφανικός» περιγράφει ακόμα κάθε δηκτική, τολμηρή πολιτική σάτιρα.

• Ο Πλάτωνας του έβαλε στο στόμα έναν λόγο στο Συμπόσιον: τον μύθο ότι οι άνθρωποι ήταν κάποτε διπλά πλάσματα, που ο Δίας τα έκοψε στα δύο, και ότι ο έρωτας είναι η αναζήτηση του χαμένου μας μισού.
• Στις Νεφέλες ο Σωκράτης λέει «ἀεροβατῶ καὶ περιφρονῶ τὸν ἥλιον»: στα αρχαία ελληνικά το «περιφρονῶ» σήμαινε «στοχάζομαι», αλλά στα νέα ελληνικά σημαίνει «περιφρονώ, υποτιμώ», οπότε ο στίχος σήμερα ακούγεται σαν «περιφρονώ τον ήλιο».
• Οι Βάτραχοι είναι η μόνη αρχαία κωμωδία που ξέρουμε ότι ξαναπαίχτηκε με ψήφισμα της πόλης.
• Ο Σωκράτης καθόταν ανάμεσα στους θεατές των Νεφελών· ένα μεταγενέστερο ανέκδοτο λέει ότι σηκώθηκε όρθιος για να δουν οι ξένοι που ήταν εκεί ποιον κορόιδευαν.