Μάρκος Βαμβακάρης

Ο Μάρκος γεννήθηκε στις 10 Μαΐου 1905 στην Άνω Σύρο, την καθολική πόλη στον λόφο πάνω από το λιμάνι της Ερμούπολης, στο κυκλαδίτικο νησί της Σύρου· οι καθολικοί της Σύρου λέγονται Φραγκοσυριανοί, και από εκεί πήρε τον τίτλο του το πιο διάσημο τραγούδι του. Η οικογένεια ήταν φτωχή και από παιδί δούλευε στα χωράφια και στο εργοστάσιο βαμβακιού. Στα δεκαπέντε του, το 1920, έφυγε από το νησί για τον Πειραιά και έκανε κάθε σκληρή δουλειά που πρόσφερε το λιμάνι: καρβουνιάρης, λιμενεργάτης και για χρόνια σφαγέας στα δημοτικά σφαγεία.

Γύρω στο 1924 άκουσε για πρώτη φορά μπουζούκι και, όπως διηγόταν ο ίδιος, ορκίστηκε να το μάθει μέσα σε έξι μήνες αλλιώς να κόψει το χέρι του με τον μπαλτά του χασάπη. Το έμαθε, παίζοντας στους τεκέδες του Πειραιά, όπου το μπουζούκι ήταν τότε όργανο του περιθωρίου. Οι πρώτοι του δίσκοι βγήκαν το 1932–33 και το 1934 σχημάτισε με τον Στράτο Παγιουμτζή, τον Γιώργο Μπάτη και τον Ανέστη Δελιά την «Τετράς η ξακουστή του Πειραιώς», το πρώτο ρεμπέτικο συγκρότημα που έπαιξε δημόσια. Ακολούθησαν ένας καταστροφικός γάμος, η λογοκρισία της δικτατορίας του Μεταξά το 1937 και τα χρόνια της Κατοχής.

Μετά τον πόλεμο το ύφος του βγήκε από τη μόδα, η αρθρίτιδα σκλήρυνε τα δάχτυλά του και κατέληξε να παίζει σε φτηνές ταβέρνες. Η αναβίωση ήρθε το 1960, όταν ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης ηχογράφησε τη «Φραγκοσυριανή» και ένα νεότερο κοινό ανακάλυψε τα παλιά τραγούδια· ο Μάρκος πέρασε την τελευταία του δεκαετία τιμημένος και ηχογραφώντας ξανά. Πέθανε στην Αθήνα στις 8 Φεβρουαρίου 1972. Η αυτοβιογραφία του, που την υπαγόρευσε στην Αγγελική Βέλλου-Κάιλ, κυκλοφόρησε το 1973.

Το ρεμπέτικο βγήκε από τους προσφυγικούς συνοικισμούς και τα λιμάνια της δεκαετίας του 1920, ανακατεύοντας τη μουσική της Σμύρνης με τα τραγούδια του ελληνικού υποκόσμου. Ο Μάρκος του έδωσε την πειραιώτικη μορφή του: μια βραχνή, απέριττη φωνή, το μπουζούκι παιγμένο με σκληρό, σταθερό ρυθμό και στίχους για τη δική του ζωή με απλά λόγια. Οι πρώτοι του δίσκοι, όπως το Καραντουζένι (1933) και το Χαράματα η ώρα τρεις (1935), μιλούν ανοιχτά για τον τεκέ, τη φυλακή και το χασίσι, και απαγορεύτηκαν μετά το 1937, όταν η δικτατορία έθεσε εκτός νόμου τέτοια θέματα.

Η Φραγκοσυριανή (1935) είναι ερωτικό τραγούδι για μια καθολική κοπέλα της Σύρου, μια περιήγηση στις παραλίες και στα χωριά του νησιού πάνω σε αργό ζεϊμπέκικο, και τραγουδιέται σε κάθε ελληνικό γάμο και πανηγύρι. Το Τα ματόκλαδά σου λάμπουν (περ. 1936) είναι χασάπικο στην πιο τρυφερή του διάθεση. Το Όλοι οι ρεμπέτες του ντουνιά (περ. 1937) είναι μανιφέστο της ρεμπέτικης αδελφότητας, και το Ο Μάρκος μαθητής αστειεύεται με έναν μαθητή Μάρκο ερωτευμένο με τη δασκάλα του. Έγραψε επίσης για τη δουλειά, τη φτώχεια, το ποτό και τον θάνατο, πάντα σε ευθύ πρώτο πρόσωπο, χωρίς τη συναισθηματολογία του μεταγενέστερου λαϊκού τραγουδιού.

Σχεδόν όλοι οι ρεμπέτες συνθέτες μετά από αυτόν, πρώτος απ' όλους ο Τσιτσάνης, ξεκίνησαν μιμούμενοι εκείνον, και το τρίχορδο μπουζούκι, ο χορός ζεϊμπέκικος και όλος ο ήχος του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού κατάγονται από τους δίσκους που έκανε ανάμεσα στο 1932 και στο 1940.

Το ρεμπέτικο εντάχθηκε το 2017 στον κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO, και ο Μάρκος είναι η ιδρυτική του μορφή. Η «Φραγκοσυριανή» είναι το τραγούδι που πρέπει να μάθει κανείς πρώτο: Έλληνες κάθε γενιάς ξέρουν τα λόγια, και οι ηχογραφήσεις του Μπιθικώτση, του Νταλάρα και δεκάδων άλλων στέκονται δίπλα στο πρωτότυπο του ίδιου του Μάρκου του 1935. Στην Άνω Σύρο ένα μικρό Μουσείο Μάρκου Βαμβακάρη στεγάζεται σε ένα σπίτι της παλιάς πόλης, η προτομή του στέκεται στην πλατεία που φέρει το όνομά του, και το ετήσιο φεστιβάλ του νησιού έχει το όνομά του. Τα τραγούδια του ακούγονται στο μάθημα μουσικής του σχολείου και σε κάθε ρεμπέτικη βραδιά στην Αθήνα, και η φράση «ο πατριάρχης του ρεμπέτικου» σημαίνει μόνο αυτόν. Η άσκηση ακρόασης επιπέδου B2 του ιστότοπου για την ιστορία της ελληνικής μουσικής και η άσκηση ομιλίας για το ρεμπέτικο είναι τα φυσικά επόμενα βήματα μετά από αυτή τη σελίδα.

• Ορκίστηκε να μάθει μπουζούκι σε έξι μήνες ή να κόψει το χέρι του με τον μπαλτά· το έμαθε.
• Ήταν καθολικός από τη Σύρο, αυτό ακριβώς σημαίνει Φραγκοσυριανός, σε μια μουσική συντριπτικά ορθόδοξη.
• Η πειραιώτικη τετράδα του 1934 θεωρείται το πρώτο ρεμπέτικο συγκρότημα που έπαιξε σε δημόσια σκηνή και όχι σε τεκέ.
• Μετά από χρόνια παραμέλησης, η ηχογράφηση της «Φραγκοσυριανής» από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση το 1960 τον έκανε ξανά διάσημο στα πενήντα πέντε του.