Μαρία Ιορδανίδου

Η Μαρία Ιορδανίδου γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1897, μέσα στη μεγάλη ελληνική κοινότητα της πόλης, τους Ρωμιούς της Πόλης. Οι γονείς της έλειπαν συχνά, και πέρασε μεγάλο μέρος των παιδικών της χρόνων με τη γιαγιά της τη Λωξάντρα, μια δυνατή και ζωηρή γυναίκα που κυβερνούσε το νοικοκυριό της με τον παλιό τρόπο. Ο κόσμος εκείνου του σπιτιού, με την κουζίνα του, τις γιορτές του, τους γείτονές του και τους φόβους του, έμεινε μαζί της σε όλη της τη ζωή.

Το 1914, στα δεκαεπτά της, πήγε διακοπές στο Βατούμ του Καυκάσου, που τότε ανήκε στη Ρωσική Αυτοκρατορία, και εκεί την πρόλαβε πρώτα ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και ύστερα η Ρωσική Επανάσταση, που την κράτησαν εκεί περίπου πέντε χρόνια· αργότερα έκανε αυτά τα χρόνια βιβλίο. Ύστερα από ένα διάστημα στην Κωνσταντινούπολη και στην Αλεξάνδρεια, παντρεύτηκε το 1923 τον δάσκαλο Ιορδάνη Ιορδανίδη και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου εργάστηκε για πολλά χρόνια, στη σοβιετική πρεσβεία και ως καθηγήτρια ξένων γλωσσών, και έζησε τις δύσκολες δεκαετίες της Κατοχής και του Εμφυλίου. Όσοι τη γνώρισαν θυμούνταν ένα ανεξάρτητο πνεύμα και ένα κοφτερό χιούμορ.

Μόνο μετά τα εξήντα της άρχισε να γράφει. Η Λωξάντρα κυκλοφόρησε το 1963 και γνώρισε άμεση και διαρκή επιτυχία. Ενθαρρυμένη, συνέχισε να γράφει για περισσότερα από είκοσι χρόνια, και τα βιβλία της έγιναν ένα είδος οικογενειακής ιστορίας των Ελλήνων του εικοστού αιώνα. Πέθανε στην Αθήνα τον Νοέμβριο του 1989, σε ηλικία άνω των ενενήντα ετών.

Η Λωξάντρα (1963) είναι η ιστορία της γιαγιάς της, μιας εύπορης Ρωμιάς νοικοκυράς της Κωνσταντινούπολης στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα. Η Λωξάντρα μαγειρεύει τεράστια τραπέζια, γιορτάζει κάθε ονομαστική εορτή και κάθε θρησκευτική γιορτή, πιστεύει στο μάτι, ταΐζει όλο τον κόσμο και μαλώνει με όλο τον κόσμο, και ζει δίπλα σε Τούρκους, Αρμένιους και Εβραίους γείτονες. Μέσα από αυτήν, το μυθιστόρημα δείχνει έναν ολόκληρο χαμένο κόσμο: τις αγορές και τον Βόσπορο, τα έθιμα του Πάσχα και των Χριστουγέννων, συνταγές, τραγούδια και παροιμίες. Αφηγείται με χιούμορ και τρυφερότητα, αλλά και με ένα αίσθημα απώλειας, γιατί ο κόσμος που περιγράφει έχει χαθεί: η ελληνική κοινότητα της Πόλης, κάποτε τεράστια, αριθμεί σήμερα μόλις λίγες χιλιάδες.

Το επόμενο βιβλίο της, Διακοπές στον Καύκασο (1965), βασίζεται στα δικά της νεανικά χρόνια: μια κοπέλα από την Πόλη ξεκινά για ένα ταξίδι που θα ήταν σύντομο στον Καύκασο και βρίσκεται παγιδευμένη για χρόνια από τον πόλεμο και την επανάσταση. Το Σαν τα τρελά πουλιά (1978) ακολουθεί την ίδια ηρωίδα στην Αθήνα του Μεσοπολέμου και μέσα στις πολιτικές θύελλες των επόμενων δεκαετιών.

Το ύφος της Ιορδανίδου είναι απλό, προφορικό και γεμάτο από τα πολίτικα ελληνικά, με τις ιδιαίτερες λέξεις και εκφράσεις τους. Δεν αναλύει· αφηγείται, όπως μια γιαγιά λέει ιστορίες στο τραπέζι. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο την αγάπησαν οι αναγνώστες.

Η Λωξάντρα έχει ξανατυπωθεί δεκάδες φορές και παραμένει ένα από τα πιο δημοφιλή ελληνικά μυθιστορήματα· πολλές ελληνικές οικογένειες έχουν ένα αντίτυπο, και οι συνταγές και τα έθιμά της αναφέρονται συχνά. Το βιβλίο μεταφέρθηκε το 1980 σε τηλεοπτική σειρά από την ΕΡΤ, με τη Μπέτυ Βαλάση στον ρόλο της Λωξάντρας, και η ηρωίδα έγινε γνωστή σε κάθε σπίτι. Για τους Έλληνες με καταγωγή από την Πόλη, είναι ένα βιβλίο μνήμης. Ονομαστικές γιορτές, το μάτι, το μαγείρεμα της Μεγάλης Εβδομάδας: πολλοί μαθητές γνωρίζουν πρώτη φορά αυτά τα έθιμα μέσα από τη Λωξάντρα. Είναι ένα καλό πρώτο ελληνικό μυθιστόρημα για διάβασμα, μαζί με τα Ματωμένα χώματα της Διδώς Σωτηρίου.

• Εξέδωσε το πρώτο της βιβλίο, τη Λωξάντρα, το 1963, σε ηλικία εξήντα έξι ετών.
• Η ηρωίδα της Λωξάντρας είναι η ίδια η γιαγιά της.
• Ως νέα γυναίκα αποκλείστηκε στον Καύκασο από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και τη Ρωσική Επανάσταση.
• Έγραφε σχεδόν ως τα ενενήντα της και έζησε πάνω από ενενήντα χρόνια.