Εμπεδοκλής

Ο Εμπεδοκλής καταγόταν από τον Ακράγαντα, το σημερινό Αγκριτζέντο, στη νότια ακτή της Σικελίας. Έζησε τον πέμπτο αιώνα π.Χ.· οι χρονολογίες περίπου 490–430 είναι κατά προσέγγιση, όχι ασφαλώς τεκμηριωμένη διάρκεια ζωής. Οι πολιτικές αλλαγές της πόλης αποτέλεσαν το πλαίσιο μεταγενέστερων αφηγήσεων που τον παρουσιάζουν αντίπαλο της τυραννίας και υποστηρικτή του λαού. Ίσως διατηρούν ιστορικές μνήμες, αλλά γράφτηκαν πολύ αργότερα και δεν γίνονται όλες άμεσες αποδείξεις. Αβέβαιοι είναι και οι γνωστοί κατάλογοι υποτιθέμενων δασκάλων του.

Απέκτησε φήμη ποιητή, θεραπευτή και πειστικού δημόσιου προσώπου. Οι ίδιοι οι στίχοι βοήθησαν να δημιουργηθεί η εξαιρετική εικόνα που κατασκεύασαν οι βιογράφοι. Οι θαυματουργές θεραπείες πρέπει λοιπόν να διακρίνονται από όσα αποδεικνύουν τα σωζόμενα λόγια. Οι αφηγήσεις του θανάτου διαφωνούν. Η πιο γνωστή τον θέλει να πηδά στην Αίτνα, με ένα χάλκινο σανδάλι να προδίδει την υποτιθέμενη εξαφάνιση· είναι θρύλος, όχι αξιόπιστη αναφορά θανάτου. Ασφαλέστερα τον γνωρίζουμε από την ποίηση, μέσα σε παραθέματα μεταγενέστερων συγγραφέων και αρχαίους παπύρους. Η άνιση τεκμηρίωση ζητά περιέργεια και προσεκτική ανάγνωση, όχι ομαλή βιογραφία γεμάτη δραματικές βεβαιότητες.

Ο Εμπεδοκλής ονόμασε τα μόνιμα συστατικά τέσσερις ρίζες: γη, νερό, αέρα και φωτιά. Δεν είναι τα χημικά στοιχεία του σημερινού περιοδικού πίνακα. Κατά τη θεωρία του, τα πράγματα εμφανίζονται και χάνονται επειδή οι ρίζες αναμειγνύονται και χωρίζονται· τα ίδια τα συστατικά δεν γεννιούνται από το μηδέν ούτε εξαφανίζονται στο τίποτα. Φιλότητα και Νείκος ονομάζουν δυνάμεις της μεταβαλλόμενης διάταξης. Τα ποιητικά ονόματα δεν πρέπει να περιορίζονται σε προσωπικά συναισθήματα ή σε σύγχρονες δυνάμεις με μαθηματικούς ορισμούς.

Η διδασκαλία σώζεται με τους παραδοσιακούς τίτλους Περί φύσεως και Καθαρμοί. Συζητείται αν πρόκειται για δύο ποιήματα ή μέρη ενός στενά συνδεδεμένου σχεδίου. Τα αποσπάσματα εξετάζουν κοσμική αλλαγή, ζωντανά πλάσματα, αντίληψη και πορεία της ψυχής, προτρέποντας επίσης σε κάθαρση και αποχή από τη θανάτωση ζώων. Φυσική έρευνα και θρησκεία δεν χωρίζονται καθαρά σε δύο άσχετες σταδιοδρομίες. Πάπυρος που δημοσιεύτηκε το 1999 ενίσχυσε τη συνδυασμένη ανάγνωση. Οι στίχοι απευθύνονται σε ακροατές και κάνουν τις αφηρημένες ιδέες αξέχαστες με εικόνες και ρυθμό. Ο πίνακας δίνει δύο παραδοσιακές ομάδες κειμένων και δύο διδασκαλίες, όχι τέσσερα βιβλία. Ο στίχος προσκαλεί πρώτα να ακούσουμε.

Ο Εμπεδοκλής ανήκει στον ελληνόφωνο κόσμο της αρχαίας Σικελίας, θυμίζοντας ότι η ελληνική ιστορία ξεπερνά τα σημερινά σύνορα. Οι ιδέες του πέρασαν σε μεταγενέστερες συζητήσεις μέσω του Αριστοτέλη και άλλων αναγνωστών. Για τον μαθητή, η πιο προσιτή κληρονομιά είναι λίγες λέξεις του φυσικού κόσμου.

Συγκρίνετε τα αρχαία ὕδωρ και πῦρ με τα σημερινά νερό και φωτιά και προσέξτε τα πιο οικεία γη και αέρας. Σχεδιάστε τέσσερα πλαίσια με ετικέτες και περιγράψτε πώς συνδέονται ή απομακρύνονται με ενώνω και χωρίζω. Διαβάστε τέλος το αρχαίο ἄκουε δίπλα στο σύγχρονο άκουσε. Έτσι η ιστορία συναντά χρήσιμα νέα ελληνικά, διακρίνοντας αρχαία ορολογία και σημερινή επιστήμη.

• Έγραφε φιλοσοφία σε ελληνικούς εξάμετρους στίχους.
• Οι τέσσερις ρίζες δεν είναι σύγχρονα χημικά στοιχεία.
• Το άλμα στην Αίτνα και το χάλκινο σανδάλι ανήκουν στον θρύλο.