Άρης Αλεξάνδρου

Άρης Αλεξάνδρου ήταν το ψευδώνυμο του Αριστοτέλη Βασιλειάδη, που γεννήθηκε το 1922 στη σημερινή Αγία Πετρούπολη. Ήρθε στην Ελλάδα το 1928 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα το 1930. Αποφοίτησε από το Βαρβάκειο το 1940 και παρακολούθησε οικονομικά μαθήματα για δύο χρόνια. Το 1942 άρχισε να εργάζεται ως μεταφραστής λογοτεχνίας, χρησιμοποιώντας το όνομα με το οποίο έγιναν γνωστά τα βιβλία του.

Στη γερμανική Κατοχή εντάχθηκε στην Αντίσταση, αλλά αποχώρησε αργότερα από την οργάνωσή του, διαφωνώντας με κατηγορίες εναντίον συντρόφων του. Τον Δεκέμβριο του 1944 τον συνέλαβαν βρετανικές στρατιωτικές αρχές και τον κράτησαν στην Ελ Ντάμπα· επέστρεψε το 1945. Οι πολιτικές διώξεις έφεραν εσωτερική εξορία σε ελληνικά νησιά το 1948–1951. Το 1953 καταδικάστηκε για άρνηση στρατιωτικής υπηρεσίας και παρέμεινε στη φυλακή έως το 1958.

Μετά την επιβολή της δικτατορίας το 1967 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όπου βιοπορίστηκε με χειρωνακτική εργασία και συνέχισε να γράφει. Η μετάφραση παρέμεινε κεντρική προσφορά, φέρνοντας ρωσική, γαλλική και αγγλική λογοτεχνία στα ελληνικά. Πέθανε στο Παρίσι το 1978. Τα λογοτεχνικά του χαρτιά, στο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ μαζί με εκείνα της Καίτης Δρόσου, περιλαμβάνουν σχεδιάσματα, μεταφράσεις και αλληλογραφία που τεκμηριώνουν την εργασία πίσω από τα βιβλία. Το αρχείο περιέχει επίσης σχέδιο εγχειριδίου για τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας.

Η ποίηση παρέμεινε σταθερό μέρος της γραφής του Αλεξάνδρου. Οι συλλογές Ακόμα τούτη η άνοιξη (1946), Άγονος γραμμή (1952) και Ευθύτης οδών (1959) διαγράφουν πορεία μέσα από στράτευση, διάψευση και αντίσταση στον δογματισμό. Οι μεταφράσεις του έκαναν επίσης συγγραφείς όπως ο Ντοστογιέφσκι και ο Γκόρκι διαθέσιμους στα ελληνικά, διευρύνοντας την προσφορά πέρα από το πρωτότυπο έργο.

Το κιβώτιο είναι το μοναδικό μυθιστόρημά του. Στο τελευταίο έτος του Εμφυλίου, το 1949, μια αποστολή μεταφέρει μυστηριώδες κιβώτιο. Ο μοναδικός επιζών το παραδίδει, αλλά είναι άδειο. Ο φυλακισμένος αφηγητής απευθύνεται με γραπτές καταθέσεις σε άγνωστο ανακριτή. Η μεταβαλλόμενη αφήγηση καλεί τον αναγνώστη να σκεφτεί παρατήρηση, ερμηνεία και επιθυμία αυτοδικαίωσης. Είναι λογοτεχνική μυθοπλασία για εξουσία και πίστη, με φωνή που προσκαλεί την αμφισβήτηση.

Το Έξω απ’ τα δόντια (1977) συγκεντρώνει δοκίμια και άλλα κείμενα του 1937–1975. Η σκέψη για γλώσσα, μετάφραση και πολιτική συνδέει ανεξαρτησία από οργανώσεις με αλληλεγγύη σε διωκόμενους διαφορετικών καθεστώτων. Η έκδοση Πατάκη του 2021 ανανεώνει την πρόσβαση στα γραπτά. Η παρουσίασή της περιλαμβάνει τη δήλωση πολιτικής ανεξαρτησίας από το Ένδον ρήματα. Νέα συγκεντρωτική έκδοση, Ποιήματα 1941–1974, κυκλοφόρησε το 2026.

Η λογοτεχνική φωνή του Αλεξάνδρου κρατά ανοιχτά ερωτήματα, ενώ οι μεταφράσεις του διευρύνουν όσα διαβάζονται στα ελληνικά. Το κιβώτιο προσφέρει αφετηρία για καθημερινή διάκριση: τι γνωρίζω και τι απλώς υποθέτω; Διαβάστε το προσαρμοσμένο κείμενο Β1 και συγκρίνετε το Ξέρω ότι το κιβώτιο είναι άδειο. με το Ίσως ήταν πάντα άδειο. Σχεδιάστε δικό σας ανοιχτό κουτί, σημειώστε όσα φαίνονται τώρα και επινοήστε πιθανή εξήγηση για το παρελθόν του. Κρατήστε το ξέρω ότι για τη δηλωμένη γνώση και το ίσως για την εικασία. Εξηγήστε φωναχτά τη διαφορά. Το πρωτότυπο μυθιστόρημα απαιτεί επιπλέον αναγνωστική υποστήριξη· τα παραδείγματα αυτά είναι ανεξάρτητα διδακτικά κείμενα.

• Άρης Αλεξάνδρου ήταν το ψευδώνυμο του Αριστοτέλη Βασιλειάδη (1922–1978).
• Ποιητής και μεταφραστής λογοτεχνίας· Το κιβώτιο είναι το μοναδικό μυθιστόρημά του.
• Η εγγραφή του βιβλίου στον Κέδρο χρονολογεί Το κιβώτιο το 1974, ενώ το βιογραφικό του συγγραφέα το 1975.
• Το Έξω απ’ τα δόντια πρωτοκυκλοφόρησε το 1977· η έκδοση Πατάκη που παρατίθεται είναι του 2021.