Κλεοπάτρα Ζ΄

Η Κλεοπάτρα γεννήθηκε το 69 π.Χ. και μεγάλωσε στο βασιλικό περιβάλλον της Αλεξάνδρειας. Ο πατέρας της, Πτολεμαίος ΙΒ΄, πέθανε το 51 π.Χ. Κληρονόμησε τον θρόνο μαζί με τον νεότερο αδελφό της Πτολεμαίο ΙΓ΄, αλλά οι αντίπαλες διεκδικήσεις τους οδήγησαν σε εμφύλιο πόλεμο. Η Ρώμη ήδη παρενέβαινε έντονα στις αιγυπτιακές υποθέσεις. Όταν ο Ιούλιος Καίσαρας έφτασε στην Αλεξάνδρεια το 48 π.Χ., η Κλεοπάτρα ζήτησε τη στήριξή του. Μετά τον Αλεξανδρινό πόλεμο και τον θάνατο του αδελφού της, ανέκτησε τη θέση της το 47 π.Χ., με συμβασιλέα έναν άλλο αδελφό, τον Πτολεμαίο ΙΔ΄.

Αργότερα κυβέρνησε μαζί με τον γιο της Καισαρίωνα. Το 41 π.Χ. συνάντησε τον Μάρκο Αντώνιο στην Ταρσό, δημιουργώντας μια συμμαχία που συνέδεσε τους αιγυπτιακούς πόρους με τη ρωμαϊκή στρατιωτική δύναμη. Απέκτησαν επίσης τρία παιδιά. Η σύγκρουσή τους με τον Οκταβιανό κατέληξε σε ήττα στο Άκτιο, στα δυτικά της Ελλάδας, το 31 π.Χ. Ο Οκταβιανός μπήκε στην Αλεξάνδρεια την επόμενη χρονιά. Ο Αντώνιος πέθανε και η Κλεοπάτρα επίσης αυτοκτόνησε. Ο ακριβής τρόπος παραμένει αβέβαιος: ακόμη και ο Πλούταρχος δίνει διαφορετικές εκδοχές. Η Αίγυπτος πέρασε τότε στη ρωμαϊκή κυριαρχία. Μεγάλο μέρος της σωζόμενης αφήγησης γράφτηκε αργότερα, επομένως οι παραστατικές σκηνές χρειάζονται προσοχή. Οι γραφές Cleopatra και Kleopatra δηλώνουν την ίδια βασίλισσα.

Το έργο της Κλεοπάτρας ήταν η διακυβέρνηση: η διασφάλιση της δυναστείας, οι συμμαχίες και η προβολή της βασιλικής εξουσίας. Το σιτάρι και ο πλούτος της Αιγύπτου ενδιέφεραν τους Ρωμαίους ηγέτες, ενώ οι στρατοί της Ρώμης μπορούσαν να καθορίσουν ποιος κατείχε τον αιγυπτιακό θρόνο. Οι επιλογές της ανήκαν συνεπώς σε έναν επικίνδυνο αγώνα επιβίωσης και επιρροής, που δεν εξηγείται μόνο από τον έρωτα. Η συμμαχία με τον Αντώνιο έφερε πρόσθετες περιοχές υπό τον έλεγχό της, αν και η διατήρησή τους εξαρτιόταν από μια εύθραυστη πολιτική συνεργασία.

Τα νομίσματα αποτελούν μαρτυρίες από την εποχή της. Κάποια φέρουν το πορτρέτο της και ελληνικούς βασιλικούς τίτλους· άλλα συνδυάζουν την εικόνα της με εκείνη του Αντωνίου. Ήταν δημόσιες δηλώσεις εξουσίας, όχι ουδέτερες φωτογραφίες. Η διακόσμηση των αιγυπτιακών ναών παρουσιάζει μια άλλη βασιλική γλώσσα: στα Δένδερα η Κλεοπάτρα και ο Καισαρίων εμφανίζονται μέσα στην παραδοσιακή αιγυπτιακή θρησκευτική εικονογραφία. Η μοναρχία της λειτουργούσε σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα. Ο Πλούταρχος, γράφοντας πολύ μετά τον θάνατό της, επαινεί τη φωνή της και την ικανότητά της να μιλά διάφορες γλώσσες, μεταξύ τους την αιγυπτιακή. Η αφήγησή του φωτίζει τη μεταγενέστερη φήμη της, αλλά δεν τεκμηριώνει έναν ακριβή κατάλογο των γλωσσών που γνώριζε. Η σύγκριση νομισμάτων και λογοτεχνικών αφηγήσεων ξεχωρίζει τις σύγχρονες μαρτυρίες από τις μεταγενέστερες ιστορίες. Καμία πηγή δεν αποκαλύπτει άμεσα τις προσωπικές της σκέψεις.

Για όσους μαθαίνουν ελληνικά στην Ελλάδα, η Κλεοπάτρα συνδέει την ελληνιστική ιστορία με τη νεοελληνική ποίηση. Οι Αλεξανδρινοί βασιλείς του Καβάφη επιστρέφουν στην τελετή που έδωσε βασιλικούς τίτλους στα παιδιά της· ο Καισαρίων φαντάζεται τον γιο της πέρα από τις σωζόμενες ιστορικές μαρτυρίες. Διαβάστε τα ποιήματα στα ελληνικά και συγκρίνετε τη ματιά τους με την αφήγηση του Πλουτάρχου. Είναι μεταγενέστερες καλλιτεχνικές ερμηνείες, όχι μαρτυρίες αυτοπτών. Μπορείτε επίσης να εξερευνήσετε μια διαδικτυακή συλλογή νομισμάτων μουσείου: βρείτε το ελληνικό όνομά της και τη λέξη για τη βασίλισσα και συγκρίνετε το πορτρέτο με μια κινηματογραφική εικόνα. Έτσι θα δείτε πώς τα αντικείμενα, η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος διαμορφώνουν διαφορετικές Κλεοπάτρες.

• Το όνομά της εμφανίζεται στα αρχαία νομίσματα στα ελληνικά, μαζί με βασιλικούς τίτλους.
• Η αφήγηση του Πλουτάρχου για τις γλώσσες της γράφτηκε πολύ μετά την εποχή της.
• Το Άκτιο βρίσκεται στη δυτική Ελλάδα· η αποφασιστική ναυμαχία έγινε το 31 π.Χ.
• Η διάσημη ιστορία με το δάγκωμα του φιδιού είναι αρχαία εκδοχή, όχι αποδεδειγμένη εξήγηση του θανάτου της.