Επίκουρος

Ο Επίκουρος γεννήθηκε το 341 π.Χ. στη Σάμο, όπου ο πατέρας του, ο Νεοκλής, Αθηναίος πολίτης, είχε εγκατασταθεί ως κληρούχος και δίδασκε γράμματα. Στα δεκαοχτώ του πήγε στην Αθήνα για τη διετή στρατιωτική του θητεία· όταν γύρισε, οι Αθηναίοι άποικοι είχαν εκδιωχθεί από τη Σάμο και η οικογένειά του είχε μετακομίσει στην Κολοφώνα, στα μικρασιατικά παράλια. Εκεί και στην Τέω μαθήτευσε κοντά στον Ναυσιφάνη, οπαδό του Δημόκριτου, από τον οποίο πήρε τη θεωρία των ατόμων. Στις αρχές της τριακονταετίας του άρχισε να διδάσκει, πρώτα στη Μυτιλήνη της Λέσβου και έπειτα στη Λάμψακο του Ελλησπόντου, όπου συγκέντρωσε τους φίλους που θα τον ακολουθούσαν σε όλη τους τη ζωή.

Γύρω στο 306 π.Χ. επέστρεψε στην Αθήνα και αγόρασε ένα σπίτι και έναν κήπο έξω από τα τείχη. Ο Κήπος έδωσε στη σχολή το όνομα και τον χαρακτήρα της: όχι μια δημόσια αίθουσα διαλέξεων, αλλά μια κοινότητα που ζούσε μαζί, έτρωγε λιτά, έγραφε και συζητούσε. Τα μέλη της σκανδάλιζαν την Αθήνα, γιατί ανάμεσά τους ήταν γυναίκες, όπως η εταίρα Λεόντιον, και δούλοι, όπως ο Μυς, δούλος του ίδιου του Επίκουρου. Ο ίδιος σπάνια έβγαινε από τον Κήπο και δεν ανακατευόταν στην πολιτική, σύμφωνα με τη συμβουλή του να ζει κανείς απαρατήρητος.

Υπέφερε για χρόνια από μια επώδυνη πάθηση της ουροδόχου κύστης και των νεφρών και πέθανε το 270 π.Χ., σε ηλικία εβδομήντα δύο ετών. Σε ένα γράμμα που έγραψε την τελευταία του μέρα έλεγε ότι ο πόνος ήταν όσο μεγάλος μπορούσε να είναι, αλλά ότι η χαρά της ανάμνησης των συζητήσεών του με τους φίλους του τον ξεπερνούσε. Η διαθήκη του απελευθέρωνε τους δούλους του, φρόντιζε για τα παιδιά των μαθητών του και άφηνε τον Κήπο στη σχολή, που επέζησε στην Αθήνα για αιώνες.

Ο Επίκουρος έγραψε περισσότερα από κάθε φιλόσοφο πριν από αυτόν, περίπου τριακόσιους κυλίνδρους σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, ανάμεσά τους μια πραγματεία Περὶ φύσεως σε τριάντα επτά βιβλία, από την οποία απανθρακωμένα αποσπάσματα βρέθηκαν σε μια έπαυλη του Ηρκουλάνεουμ που θάφτηκε από τον Βεζούβιο. Ό,τι σώζεται ολόκληρο είναι λίγο: τρεις επιστολές που συνοψίζουν το σύστημά του, διασωσμένες από τον Διογένη Λαέρτιο, η Ἐπιστολὴ πρὸς Ἡρόδοτον για τη φυσική, η Ἐπιστολὴ πρὸς Πυθοκλέα για τα ουράνια φαινόμενα και η Ἐπιστολὴ πρὸς Μενοικέα για τον τρόπο ζωής· οι σαράντα Κύριαι Δόξαι· και μια συλλογή αποφθεγμάτων που βρέθηκε σε ένα βατικανό χειρόγραφο το 1888. Ο Ρωμαίος ποιητής Λουκρήτιος απέδωσε ολόκληρο το σύστημα σε λατινικούς στίχους στο De rerum natura.

Το σύστημα έχει τρία μέρη που στηρίζουν το ένα το άλλο. Στη φυσική, τα πάντα είναι άτομα που κινούνται στο κενό, και η ψυχή επίσης αποτελείται από άτομα που σκορπίζουν με τον θάνατο· δεν υπάρχει μεταθανάτια ζωή, ούτε τιμωρία, τίποτα να φοβηθούμε. Οι θεοί υπάρχουν, μακάριοι και μακρινοί, και δεν ενδιαφέρονται για μας. Στην ηθική, η ηδονή είναι η αρχή και το τέλος της ευτυχισμένης ζωής, όμως ο Επίκουρος εννοεί κυρίως την ἀπονία, την απουσία σωματικού πόνου, και την ἀταραξία, την απουσία ψυχικής ταραχής. Οι επιθυμίες που μετρούν είναι οι φυσικές και αναγκαίες, τροφή, στέγη, συντροφιά· η πολυτέλεια δεν προσθέτει τίποτα, και η επιθυμία της προσθέτει άγχος. Η φιλία, λέει στις Κύριες Δόξες, είναι το μεγαλύτερο από τα αγαθά που προσφέρει η σοφία για μια ολόκληρη ζωή. Η περίφημη δεύτερη Δόξα, ότι ο θάνατος δεν είναι τίποτα για μας γιατί ό,τι διαλύθηκε δεν αισθάνεται, δεν είναι αδιάφορο σήκωμα των ώμων αλλά θεραπεία: αν αφαιρέσεις τον φόβο του θανάτου, οι περισσότεροι άλλοι φόβοι καταρρέουν μαζί του.

Το όνομα του Επίκουρου επιβιώνει στα νέα ελληνικά κυρίως ως παρεξήγηση: επικούρειος σημαίνει αυτός που αγαπά το καλό φαγητό και την άνεση, το αντίθετο του ανθρώπου που ζητούσε από έναν φίλο να του στείλει ένα κεσεδάκι τυρί για να μπορεί να γλεντήσει όποτε ήθελε. Οι πραγματικές του διδασκαλίες διδάσκονται στο μάθημα της φιλοσοφίας της Γ΄ Λυκείου, και η Επιστολή προς Μενοικέα, με την εναρκτήρια συμβουλή της ότι κανείς δεν είναι ούτε πολύ νέος ούτε πολύ γέρος για να φιλοσοφεί, διαβάζεται ευρέως σε νεοελληνική μετάφραση. Οι φράσεις «λάθε βιώσας» και «ο θάνατος ουδέν προς ημάς» παραθέτονται στον καθημερινό λόγο, και ένας σύγχρονος σύλλογος, οι Φίλοι της Επικούρειας Φιλοσοφίας, οργανώνει κάθε χρόνο συμπόσιο στην Αθήνα. Η Σάμος τον θυμάται ως τέκνο της. Ο μαθητής μπορεί να διαβάσει την Επιστολή προς Μενοικέα σε δίγλωσση έκδοση: είναι σύντομη, γαλήνια και εκπληκτικά σύγχρονη.

• Ο Κήπος δεχόταν γυναίκες και δούλους ως ισότιμα μέλη, κάτι που καμία άλλη αθηναϊκή σχολή δεν έκανε, και οι εχθροί του διέδιδαν ιστορίες γι' αυτόν επί αιώνες.
• Από τα περίπου τριακόσια βιβλία του σώζονται ολόκληρες μόνο τρεις επιστολές και δύο συλλογές αποφθεγμάτων· τμήματα της μεγάλης πραγματείας του Περί φύσεως ανασύρθηκαν από παπύρους που απανθρακώθηκαν στην έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ.
• Τον 2ο αιώνα μ.Χ. ένας πλούσιος επικούρειος ονόματι Διογένης χάραξε τη διδασκαλία σε έναν τοίχο της γενέτειράς του, των Οινοάνδων στη Μικρά Ασία, τη μεγαλύτερη γνωστή αρχαία επιγραφή.
• Ζήτησε να γιορτάζονται κάθε χρόνο τα γενέθλιά του, και οι μαθητές του συνέχισαν να το κάνουν για εκατοντάδες χρόνια μετά τον θάνατό του.