Εμμανουήλ Κριαράς

Ο Εμμανουήλ Κριαράς γεννήθηκε στον Πειραιά το 1906. Πέρασε παιδικά χρόνια στη Μήλο και μεγάλωσε στα Χανιά, πριν σπουδάσει φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών από το 1924 έως το 1929. Ακολούθησε η εργασία στο Μεσαιωνικό Αρχείο της Ακαδημίας Αθηνών, αρχικά ως ερευνητής και αργότερα ως διευθυντής. Η διδακτορική διατριβή του, που ολοκληρώθηκε το 1938, εξέταζε τις πηγές του Ερωτοκρίτου.

Το 1950 έγινε καθηγητής μεσαιωνικής ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Η διδασκαλία, η λογοτεχνική έρευνα και η προετοιμασία ενός ιστορικού λεξικού αναπτύσσονταν μαζί. Η στρατιωτική δικτατορία τον απέλυσε από το πανεπιστήμιο το 1968. Συνέχισε την έρευνα με μια εκπαιδευμένη ομάδα· ο πρώτος τόμος του λεξικού κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά. Συνολικά δεκατέσσερις τόμοι εκδόθηκαν υπό τη διεύθυνσή του έως το 1997, όταν το έργο πέρασε στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.

Ο Κριαράς συμμετείχε επίσης στον δημόσιο διάλογο για την εκπαίδευση και τη χρήση της δημοτικής. Υποστήριξε τη ζωντανή γλώσσα στη διδασκαλία και το μονοτονικό σύστημα. Η Ακαδημία Αθηνών τον εξέλεξε αντεπιστέλλον μέλος το 1980. Η μακρά πορεία του συνεχίστηκε με μελέτες, λεξικά και αναμνήσεις έως τον θάνατό του στη Θεσσαλονίκη στις 22 Αυγούστου 2014.

Το Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας συγκεντρώνει λέξεις από κείμενα της περιόδου 1100–1669. Ο πρώτος τόμος εκδόθηκε το 1968. Κάθε λήμμα οδηγεί σε διαφορετικούς τύπους, σημασίες και παραδείγματα με αναφορά στα κείμενα προέλευσης. Έτσι ο αναγνώστης εξετάζει πού εμφανίζεται μια χρήση και ποια τεκμήρια στηρίζουν την ερμηνεία της. Πρόκειται για ιστορία της καταγραμμένης χρήσης, αποτέλεσμα συλλογικής εκδοτικής εργασίας.

Ο Κριαράς επιμελήθηκε και λογοτεχνικά κείμενα, όπως την Πανώρια του Γεωργίου Χορτάτση, σε κριτική έκδοση του 1975. Η εισαγωγή, οι γραφές, τα σχόλια και το λεξιλόγιο βοηθούν τους μεταγενέστερους αναγνώστες να προσεγγίσουν το έργο ενός άλλου συγγραφέα. Το Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας, του 1995, αφορούσε τη σημερινή γραπτή και προφορική γλώσσα. Τα Μακράς ζωής αγωνίσματα, του 2009, στρέφονται στην αυτοβιογραφία.

Το μεσαιωνικό λεξικό συνεχίστηκε στο Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας μετά τους πρώτους δεκατέσσερις τόμους. Η διαδικτυακή επιτομή του προσφέρει εύχρηστη πρόσβαση στο παλαιότερο υλικό, με λήμματα, συντομογραφίες και πηγές ορατές μαζί. Η εργασία του Κριαρά κάνει τη γλωσσική ιστορία πρακτική: μια λέξη που φαίνεται γνώριμη χρειάζεται τη χρονική περίοδο, τον τύπο και το περιβάλλον της για να καταλάβουμε τι σημαίνει.

Ανοίξτε το λήμμα λέγω στην ηλεκτρονική επιτομή και βρείτε τους τύπους λέγω και λέω. Εντοπίστε το αόρ. και γράψτε ολόκληρο το αόριστος. Επιλέξτε έπειτα ένα παράδειγμα και σημειώστε την ένδειξη της πηγής του. Δίπλα σε αυτό το ιστορικό τεκμήριο κάντε μια ξεχωριστή νεοελληνική άσκηση: γράψτε μία πρόταση που αρχίζει σήμερα λέω και μία με χθες είπα. Προσθέστε το δικό σας μήνυμα και διαβάστε τες δυνατά. Εξασκείστε στην αναγνώριση τύπων, στην ανάγνωση γραμματικών συντομογραφιών και στην αλλαγή χρόνου, χωρίς να μεταφέρετε κάθε μεσαιωνικό τύπο στη σημερινή ομιλία. Το κείμενο Β1 στηρίζει αυτά τα βήματα. Για μεγαλύτερο ιστορικό παράθεμα χρησιμοποιήστε την πηγή και εξήγηση ή μετάφραση κατάλληλη για την εποχή του.

• Το ιστορικό λεξικό του καλύπτει κείμενα του 1100–1669.
• Οι πρώτοι δεκατέσσερις τόμοι εκδόθηκαν από το 1968 έως το 1997.
• Η Ακαδημία Αθηνών τον εξέλεξε αντεπιστέλλον μέλος το 1980.