Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα

Μεγάλωσε σε οικογένεια με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα. Ο πατέρας της, ο καπετάνιος Ιωάννης Μπούκουρης, υποστήριξε το σχέδιό της και συνδεόταν με ένα πρώιμο αθηναϊκό θέατρο. Διδάχθηκε από τον Ιταλό ζωγράφο Ραφαέλο Τσέκκολι και το 1848 ταξίδεψε στην Ιταλία για περαιτέρω σπουδές. Οι μαρτυρίες για την εκπαίδευσή της αναφέρουν το ανδρικό όνομα Χρυσίνης Μπούκουρης και ανδρική ενδυμασία ως τρόπους πρόσβασης σε χώρους κλειστούς στις γυναίκες. Σπουδές και ταξίδια την έφεραν κοντά στην ιταλική ακαδημαϊκή ζωγραφική, στην Αναγέννηση και στην αντιγραφή παλιότερων δασκάλων.

Στην Ιταλία παντρεύτηκε τον Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα. Οι γιοι τους Ιωάννης και Αλέξανδρος έγιναν επίσης ζωγράφοι· η Εθνική Πινακοθήκη καταγράφει τα πρώτα μαθήματα του Ιωάννη από τη μητέρα του. Επιστρέφοντας στην Αθήνα στα τέλη της δεκαετίας του 1850, εργάστηκε ως ζωγράφος και δασκάλα. Το αρχείο του Αρσακείου καταγράφει τον διορισμό της σε πρακτικό της 15ης Σεπτεμβρίου 1862, στη θέση του Διονυσίου Τσόκου. Το τεκμήριο την εντάσσει στην επαγγελματική καλλιτεχνική εκπαίδευση. Αργότερα έζησε στις Σπέτσες και πέθανε εκεί το 1900. Οι περισσότερες πηγές δίνουν γέννηση το 1821, ενώ η επιτύμβια επιγραφή αναφέρει 1824. Η πορεία της συνδέει νησί, ιταλική μαθητεία και γυναικεία καλλιτεχνική εκπαίδευση στο νέο ελληνικό κράτος.

Η Αυτοπροσωπογραφία, που χρονολογείται περίπου στο 1850 στη μελέτη της Δώρας Μαρκάτου, δείχνει τη ζωγράφο στο καβαλέτο. Σκούρα ενδυμασία, παλέτα και συγκεντρωμένη σύνθεση παρουσιάζουν την καλλιτέχνιδα μέσα από την πράξη της δημιουργίας. Η εικόνα διαβάζεται ως δήλωση επαγγελματικής ταυτότητας, πέρα από την απλή ομοιότητα. Η Απελπισία, συνήθως χρονολογημένη περίπου στο 1850–1852, δίνει σε αφηρημένο συναίσθημα τη μορφή ντυμένης γυναικείας φιγούρας. Η ελεγχόμενη σύνθεση και η εκφραστική στάση συνδέουν ακαδημαϊκή εκπαίδευση και ρομαντικό ενδιαφέρον για το συναίσθημα.

Τα ιταλικά λευκώματα σπουδών περιλάμβαναν αντιγραφές αναγεννησιακών ζωγράφων και αρχιτεκτονικά σχέδια. Δείχνουν την υπομονετική εργασία παρατήρησης, καταγραφής και μάθησης από παλιότερη τέχνη. Η διδασκαλία στο Αρσάκειο μετέφερε αυτή την πρακτική στις μαθήτριες. Σώζεται μόνο μέρος του έργου της, γι’ αυτό οι πίνακες και τα σχέδια αξίζουν προσοχή ως καλλιτεχνικά έργα. Η οικογενειακή έκθεση Αλταμούρα στο Μουσείο Μπενάκη το 2011 τα συνέδεσε με έργα του Σαβέριο, του Ιωάννη και του Αλεξάνδρου. Το μυθιστόρημα της Γαλανάκη, που εκδόθηκε το 1998, δίνει στη ζωγράφο φανταστική εσωτερική φωνή· οι μονόλογοι ανήκουν στη λογοτεχνική κατασκευή. Πίνακας, διορισμός και μυθιστορηματική σκηνή απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.

Η παρουσία της στον ελληνικό πολιτισμό στηρίζεται στην ιστορία της τέχνης, στην εκπαιδευτική έρευνα και στο γνωστό μυθιστόρημα της Γαλανάκη. Η έκθεση και ο κατάλογος του Μπενάκη βοήθησαν επίσης να παρουσιαστεί η τέχνη της δίπλα σε εκείνη των συγγενών της. Η φράση εδώ είναι της Γαλανάκη για την Ελένη σε σχολική συζήτηση, όχι σωζόμενος λόγος της ζωγράφου.

Κοιτάξτε την αυτοπροσωπογραφία και εντοπίστε πορτρέτο, καβαλέτο και παλέτα με το διαβαθμισμένο κείμενο. Γράψτε δύο προτάσεις με κρατά και σκούρο, έπειτα βρείτε φως και σκιά. Ξεχωρίστε όσα βλέπετε από όσα φαντάζεστε ότι νιώθει το πρόσωπο. Τέλος, χαρακτηρίστε μια πληροφορία ως ορατή λεπτομέρεια, ιστορικό τεκμήριο ή μυθοπλασία. Η άσκηση Β1 συνδέει λεξιλόγιο ζωγραφικής και προσεκτική νεοελληνική ανάγνωση.

• Το αρχείο του Αρσακείου καταγράφει διορισμό στις 15 Σεπτεμβρίου 1862.
• Ο Ιωάννης Αλταμούρας διδάχθηκε πρώτα από τη μητέρα του.
• Το Ελένη, ή ο Κανένας είναι μυθιστόρημα, όχι αυτοβιογραφία της ζωγράφου.