Απόστολος Καλδάρας

Ο Καλδάρας γεννήθηκε στις 7 Απριλίου 1922 στα Τρίκαλα της Θεσσαλίας, τη χρονιά που η Μικρασιατική Καταστροφή έφερε στην ηπειρωτική Ελλάδα πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, μια σύμπτωση που αργότερα θα έκανε μουσική. Έμαθε μπουζούκι από παιδί, όταν ήταν ακόμη το όργανο των φτωχών και του υποκόσμου του ρεμπέτικου, σπούδασε στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και στην Κατοχή έγινε επαγγελματίας μουσικός. Οι πρώτες του ηχογραφήσεις χρονολογούνται από το 1946.

Διαμορφώθηκε ως μουσικός στη γερμανική Κατοχή και στον Εμφύλιο, την πιο σκληρή δεκαετία της νεότερης ελληνικής ιστορίας, και τα πρώτα του τραγούδια κουβαλούν αυτό το βάρος: πείνα, νύχτα, χωρισμός, μανάδες που περιμένουν γιους στη φυλακή ή στην εξορία. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 τα τραγούδια του ηχογραφήθηκαν από τους κορυφαίους τραγουδιστές του ρεμπέτικου και του λαϊκού, και έγινε ένας από τους πιο σεβαστούς συνθέτες της γενιάς που ακολούθησε τον Μάρκο Βαμβακάρη και τον Βασίλη Τσιτσάνη. Έγραψε εκατοντάδες τραγούδια μέσα σε τέσσερις δεκαετίες.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, μέσα στη δικτατορία, στράφηκε σε ένα μεγαλύτερο έργο με τον στιχουργό Πυθαγόρα Παπασταματίου: έναν ολόκληρο δίσκο για τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας. Του έφερε ένα νέο, νεότερο κοινό και ήταν ένα αποφασιστικό πρώτο βήμα για μια νεαρή τραγουδίστρια, τη Χάρις Αλεξίου. Ο Καλδάρας πέθανε στην Αθήνα στις 8 Απριλίου 1990, την επομένη των 68ων γενεθλίων του.

Ο Καλδάρας έγραφε στη γλώσσα του ρεμπέτικου, του ζεϊμπέκικου και του χασάπικου, του μπουζουκιού και του μπαγλαμά, αλλά τα τραγούδια του ξεπερνούσαν ήδη τον μικρό κόσμο των τεκέδων και άνοιγαν προς το πλατύ λαϊκό τραγούδι της δεκαετίας του 1950. Το Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι (1947) περιγράφει έναν νέο που δεν μπορεί να κοιμηθεί μέσα στο βαθύ σκοτάδι· γράφτηκε στα χρόνια του Εμφυλίου, και πολλοί ακροατές άκουσαν σε αυτό τη μοίρα των φυλακισμένων και των εξορίστων. Ηχογραφήθηκε πρώτη φορά το 1947 από τη Στέλλα Χασκίλ, και το 1951 ο Μάνος Χατζιδάκις το συμπεριέλαβε στον κύκλο του για πιάνο Έξι λαϊκές ζωγραφιές.

Το αριστούργημά του είναι η Μικρά Ασία (1972), σε στίχους του Πυθαγόρα Παπασταματίου και με τις φωνές της Χάρις Αλεξίου και του Γιώργου Νταλάρα. Κυκλοφόρησε πενήντα χρόνια μετά την Καταστροφή του 1922 και είναι ένας κύκλος τραγουδιών για τις χαμένες πόλεις της Ιωνίας, τη Σμύρνη που καίγεται, τη φυγή μέσα από το Αιγαίο και τη σκληρή νέα ζωή των προσφύγων στην Ελλάδα. Η μουσική ανακατεύει το ρεμπέτικο του Πειραιά με τα πιο μαλακά, ανατολίτικα χρώματα της μουσικής που έφεραν μαζί τους οι πρόσφυγες. Ο δίσκος πούλησε τεράστιους αριθμούς και παραμένει ένας από τους μεγάλους θεματικούς δίσκους του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού. Ακολούθησαν το 1973 ο Βυζαντινός Εσπερινός, πάλι με τον Νταλάρα, και το 1977 Οι ξεριζωμένοι.

Ξεκινήστε από το Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι: το έχουν ηχογραφήσει δεκάδες τραγουδιστές, από τις παλιές ρεμπέτικες φωνές ως τον Γιώργο Νταλάρα και νεότερους καλλιτέχνες, και θα το ακούσετε σε κάθε ταβέρνα με ζωντανή μουσική. Έπειτα ακούστε τον δίσκο Μικρά Ασία από την αρχή ως το τέλος, ιδανικά με τους στίχους μπροστά σας, και θα μάθετε για το 1922 όσα και από ένα βιβλίο ιστορίας. Για τη Χάρις Αλεξίου, τότε πρωτοεμφανιζόμενη, ήταν ένας από τους δίσκους που την καθιέρωσαν. Στα Τρίκαλα, όπου μεγάλωσε, τον θυμούνται ως τον μεγάλο μουσικό της πόλης. Οι σελίδες του ιστότοπου για τον Τσιτσάνη και τον Βαμβακάρη δείχνουν τον κόσμο από τον οποίο προερχόταν.

• Γεννήθηκε το 1922, τη χρονιά της Μικρασιατικής Καταστροφής, και πενήντα χρόνια αργότερα έγραψε τον πιο διάσημο δίσκο γι’ αυτήν.
• Η Μικρά Ασία κυκλοφόρησε το 1972, επί δικτατορίας, και ήταν ένας από τους πρώτους δίσκους της Χάρις Αλεξίου.
• Το Νύχτωσε χωρίς φεγγάρι έχει ηχογραφηθεί από τόσους τραγουδιστές που πολλοί Έλληνες το θεωρούν δημοτικό τραγούδι.