Θαλής ο Μιλήσιος

Ο Θαλής γεννήθηκε γύρω στο 624 π.Χ. στη Μίλητο, ελληνική πόλη στα παράλια της Ιωνίας (σημερινή δυτική Τουρκία), τότε το πιο πολυσύχναστο λιμάνι του ελληνικού κόσμου, που εμπορευόταν με την Αίγυπτο, τη Λυδία και τον Εύξεινο Πόντο. Τίποτα από όσα έγραψε δεν σώζεται, αν έγραψε ποτέ κάτι, και όλα όσα ξέρουμε προέρχονται από μεταγενέστερους συγγραφείς: τον Ηρόδοτο έναν αιώνα μετά από αυτόν, έπειτα τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη και, πολύ αργότερα, τον συλλέκτη ανεκδότων Διογένη Λαέρτιο. Ακόμη και οι χρονολογίες του ανασυντίθενται από το μοναδικό γεγονός που μπορεί να προσδιοριστεί, την έκλειψη Ηλίου της 28ης Μαΐου 585 π.Χ., την οποία λέγεται ότι προέβλεψε.

Φαίνεται ότι ταξίδεψε στην Αίγυπτο, όπου οι Έλληνες πίστευαν ότι έμαθε γεωμετρία από τους ιερείς, και ήταν ενεργός στην πολιτική της Ιωνίας: ο Ηρόδοτος λέει ότι συμβούλευσε τις ιωνικές πόλεις να ενωθούν σε ένα κοινό συμβούλιο στην Τέω για να αντισταθούν στην ανερχόμενη δύναμη της Λυδίας και της Περσίας, συμβουλή που δεν ακολούθησαν. Στην αρχαιότητα λογαριαζόταν πρώτος ανάμεσα στους Επτά Σοφούς, τους σοφούς άνδρες της πρώιμης Ελλάδας, και οι ιστορίες γι' αυτόν τραβούν προς δύο κατευθύνσεις. Στη μία, που διηγείται ο Πλάτων, πέφτει σε ένα πηγάδι ενώ κοιτάζει τα άστρα, και μια Θρακιώτισσα υπηρέτρια γελά με τον άνθρωπο που θέλει να μάθει τι υπάρχει στον ουρανό αλλά δεν βλέπει τι βρίσκεται μπροστά στα πόδια του. Στην άλλη, που διηγείται ο Αριστοτέλης, προβλέπει καλή σοδειά ελιάς, νοικιάζει φθηνά τον χειμώνα όλα τα ελαιοτριβεία της Μιλήτου και της Χίου και κάνει περιουσία όταν έρχεται η σοδειά, για να αποδείξει ότι οι φιλόσοφοι θα μπορούσαν να είναι πλούσιοι αν το ήθελαν. Λέγεται ότι πέθανε σε βαθιά γεράματα, γύρω στο 546 π.Χ.

Ο Αριστοτέλης ονομάζει τον Θαλή ιδρυτή της φυσικής φιλοσοφίας επειδή έθεσε ένα νέο είδος ερώτησης: όχι ποιος θεός έφτιαξε τον κόσμο, αλλά από τι είναι φτιαγμένος ο κόσμος. Η απάντησή του ήταν το νερό, η ἀρχή (αρχή, η πρώτη αρχή) των πάντων, ίσως επειδή η γη φαινόταν να επιπλέει πάνω του, ίσως επειδή κάθε ζωντανό πλάσμα το χρειάζεται. Η απάντηση μετρά λιγότερο από την κίνηση: μία μόνο φυσική ουσία, ανοιχτή σε συζήτηση, αντί για έναν μύθο. Οι διάδοχοί του στη Μίλητο, ο Αναξίμανδρος και ο Αναξιμένης, διαφώνησαν αμέσως μαζί του, και αυτή η συνήθεια της διαφωνίας είναι η αρχή της επιστήμης.

Στα μαθηματικά του αποδίδονται οι πρώτες γεωμετρικές αποδείξεις. Το Θεώρημα του Θαλή που διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία λέει ότι παράλληλες ευθείες που τέμνουν δύο άλλες ευθείες τις χωρίζουν σε ανάλογα τμήματα· το θεώρημα που φέρει το όνομά του στο εξωτερικό λέει ότι η εγγεγραμμένη γωνία σε ημικύκλιο είναι ορθή. Με την ιδέα της αναλογίας λέγεται ότι μέτρησε το ύψος των αιγυπτιακών πυραμίδων, συγκρίνοντας τη σκιά τους με τη σκιά ενός ραβδιού, καθώς και την απόσταση των πλοίων στη θάλασσα από την ακτή. Στην αστρονομία του αποδόθηκε η πρόβλεψη της έκλειψης του 585 π.Χ., που σταμάτησε μια μάχη ανάμεσα σε Λυδούς και Μήδους, και το ότι έδειξε στους ναυτικούς πώς να πλοηγούνται με τη Μικρή Άρκτο. Πόσα από αυτά είναι αληθινά συζητείται· αυτό που δεν συζητείται είναι ότι για τους Έλληνες που ήρθαν μετά από αυτόν, από τον Ηρόδοτο ως τον Αριστοτέλη, ο Θαλής ήταν ο πρώτος άνθρωπος που σκέφτηκε με αυτόν τον τρόπο.

Στην Ελλάδα ο Θαλής ζει κυρίως μέσα στη σχολική τάξη. Το θεώρημα του Θαλή είναι σταθερό σημείο της ύλης των μαθηματικών του γυμνασίου, έτσι ώστε κάθε Έλληνας ενήλικος θυμάται το όνομα ακόμη κι αφού έχει ξεχάσει το θεώρημα, και το σχολικό βιβλίο φιλοσοφίας του λυκείου ανοίγει με αυτόν και το νερό. Ο πανελλήνιος μαθητικός διαγωνισμός της Ελληνικής Μαθηματικής Εταιρείας ονομάζεται «Θαλής» και διεξάγεται κάθε φθινόπωρο, με τις επόμενες φάσεις να φέρουν τα ονόματα του Ευκλείδη και του Αρχιμήδη. Η ιστορία του φιλοσόφου που έπεσε στο πηγάδι λέγεται ακόμη ως καλοπροαίρετο αστείο για τους αφηρημένους ακαδημαϊκούς, και το «Θαλής» είναι συνηθισμένο μικρό όνομα. Η ίδια η Μίλητος, με το μεγάλο θέατρό της και ένα λιμάνι που έχει από καιρό προσχωθεί από τον ποταμό Μαίανδρο, επισκέψιμη κοντά στο Ντιντίμ της Τουρκίας, βρίσκεται λίγα χιλιόμετρα μέσα στη στεριά από τη θάλασσα που κάποτε έκανε πλούσια την πόλη του Θαλή.

• Δεν σώζεται ούτε μία γραμμή του· όλα όσα ξέρουμε προέρχονται από συγγραφείς που έζησαν από έναν έως οκτώ αιώνες αργότερα.
• Η έκλειψη που λέγεται ότι προέβλεψε, στις 28 Μαΐου 585 π.Χ., είναι ένα από τα πρωιμότερα γεγονότα της ελληνικής ιστορίας που μπορούν να χρονολογηθούν με ακρίβεια ημέρας.
• Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, έναν χειμώνα μονοπώλησε τα ελαιοτριβεία για να αποδείξει ότι ένας φιλόσοφος μπορούσε να πλουτίσει αν το ήθελε.
• Ο μεγαλύτερος μαθητικός διαγωνισμός μαθηματικών της Ελλάδας, που διοργανώνει η Ελληνική Μαθηματική Εταιρεία, ονομάζεται «Θαλής» προς τιμήν του.