Parmenides

Parmenides pochodził z Elei, greckiej osady na wybrzeżu południowych Włoch, znanej pod rzymską nazwą Welia. Jego życie przypomina, że kultura starożytnej Grecji sięgała daleko poza granice dzisiejszej Grecji. Działał na początku V wieku p.n.e. Często proponuje się datę urodzenia około 515 roku p.n.e., lecz starożytne przekazy dają różne chronologie. Nie można wiarygodnie datować jego śmierci; podanie dokładnej długości życia stwarzałoby pozorną pewność.

Platon uczynił go później postacią dialogu Παρμενίδης (Parmenides), w którym starszy filozof spotyka młodego Sokratesa. To dramat filozoficzny, a nie stenogram czy wiarygodny dziennik podróży. Wyjaśnia popularną datę urodzenia, ale nie rozwiązuje wszystkich problemów biograficznych. Tradycja antyczna ściśle wiąże Zenona z Elei z Parmenidesem. Przekazy łączą go też z prawami rodzinnego miasta, choć szczegółów jest niewiele.

Znamy go głównie dzięki poematowi, zachowanemu w cytatach późniejszych autorów zamiast w pełnym rękopisie. Szczególnie ważnymi świadkami są Sekstus Empiryk i Symplicjusz. Ich zainteresowania wpływały na wybór przepisywanych ustępów. Rekonstrukcja myśli filozofa wymaga zatem uważnego czytania fragmentów i odróżniania późniejszych relacji od jego własnych zachowanych słów.

Poemat nosi umowny tytuł Περὶ φύσεως (O przyrodzie), choć zapewne nadano go później. Epickie heksametry łączą żywą narrację z ciągłą argumentacją. Na początku młody podróżnik jedzie rydwanem do bogini, która obiecuje go pouczyć. Ta podróż należy do poematu: nie należy przekształcać jej w opowieść o rzeczywistych podróżach autora. Następnie bogini pyta, jakie drogi badania mogą prowadzić do zrozumienia.

Jej argumentacja o tym, co jest, podważa wyjaśnienia zakładające powstanie z niczego lub zniknięcie w nicości. We fragmencie 8 to, co jest, opisano jako niezrodzone, niezniszczalne, ciągłe i nieruchome. Te twierdzenia przyczyniły się do uznania bytu, myślenia i wyjaśniania za główne problemy filozoficzne. Jednak popularny slogan, że Parmenides po prostu zaprzeczał wszystkiemu, co widzimy, jest pochopny: badacze spierają się o zakres jego twierdzeń i ich związek z resztą poematu.

Późniejszy opis kosmologiczny omawia światło i noc, niebiosa oraz istoty żywe. Zachowane wersy przedstawiają pożyczone światło Księżyca i jego związek ze Słońcem. Należy więc czytać argumenty o trwałej rzeczywistości obok wyjaśnienia zmiennego świata przyrody. Poniższe pozycje to tematy jednego dzieła, w kolejności poematu, a nie cztery odrębne książki. Dokładna data powstania jest nieznana.

Dla uczących się greckiego w dzisiejszej Grecji Parmenides otwiera drogę do słownictwa filozoficznego: αλήθεια — prawda, γνώμη — opinia, είναι — byt. Te pozornie zwykłe słowa niosą pytania nadal dyskutowane. Jego Elea rozszerza też mapę kultury greckiej na południowe Włochy.

Zacznij od krótkiego tekstu nowogreckiego tutaj, a potem porównaj antyczny cytat ze współczesnym ujęciem. Zauważ, jak λόγῳ staje się wyrażeniem dotyczącym rozumowania zamiast jedynie wypowiedzianego słowa. Następnie przeczytaj o Platonie i odróżnij historycznego poetę od późniejszej postaci dialogu. Na koniec spróbuj wyjaśnić własnymi greckimi słowami pytanie: czy coś może powstać z niczego? Nie musisz go rozwiązać, by ćwiczyć jasne myślenie i staranny język.

• Jego jedyne znane dzieło było poematem, a nie zbiorem dialogów filozoficznych.
• Podróż rydwanem to scena poematu, a nie dowód rzeczywistej wyprawy.
• W poemacie Księżyc otrzymuje światło skądinąd: od Słońca.