Parmenides

Parmenides, Güney İtalya kıyısındaki bir Yunan yerleşimi olan Elea’ya mensuptu; kent, Roma dönemindeki Velia adıyla da bilinir. Yaşamı, antik Yunan kültürünün bugünkü Yunanistan sınırlarını çok aştığını hatırlatır. MÖ beşinci yüzyılın başlarında etkinlik gösterdi. Doğumu için sıkça yaklaşık MÖ 515 önerilir, fakat antik anlatılar farklı tarihlendirmeler verir. Ölüm tarihi güvenle belirlenemez; kesin bir ömür süresi belirtmek yanıltıcı bir kesinlik yaratır.

Platon daha sonra onu Παρμενίδης (Parmenides) diyaloğunun kişisi yaptı; burada yaşlı filozof genç Sokrates’le buluşur. Bu, konuşma dökümü veya güvenilir bir yolculuk günlüğü değil, felsefi dramadır. Yaygın doğum tarihini açıklamaya yardımcı olur, ancak bütün biyografik soruları çözemez. Antik gelenek Elealı Zenon’u Parmenides’le yakından ilişkilendirir. Bazı anlatılar Parmenides’i memleketinin yasalarıyla da bağdaştırır; ayrıntılar sınırlıdır.

Onu esas olarak tam bir el yazması yerine sonraki yazarların alıntılarıyla korunan şiirinden tanırız. Sextus Empiricus ve Simplikios özellikle önemli tanıklardır. İlgi alanları, hangi parçaları kopyalayacaklarını etkiledi. Dolayısıyla bu filozofu yeniden anlamlandırmak, parçaları dikkatle okumayı ve sonraki anlatıları onun korunmuş sözlerinden ayırmayı gerektirir.

Şiir geleneksel olarak Περὶ φύσεως (Doğa Üzerine) diye adlandırılır, ancak başlık muhtemelen sonradan verilmiştir. Epik altılı ölçüsü canlı anlatımı kesintisiz akıl yürütmeyle birleştirir. Açılışta genç bir yolcu, kendisini eğitmeyi vaat eden bir tanrıçaya arabayla gider. Bu yolculuk şiire aittir; yazarın gerçek seyahatleri hakkında bir öyküye dönüştürülmemelidir. Tanrıça ardından hangi araştırma yollarının anlamaya götürebileceğini sorar.

Var olana ilişkin savı, onun hiçlikten doğduğunu veya hiçliğe kaybolduğunu ileri süren açıklamalara karşı çıkar. 8. parçada var olan, doğmamış, yok olmaz, sürekli ve hareketsiz olarak betimlenir. Bu savlar varlığı, düşünmeyi ve açıklamayı temel felsefi sorunlar arasına yerleştirdi. Ancak Parmenides’in gördüğümüz her şeyi basitçe inkâr ettiğini söylemek aceleciliktir: araştırmacılar savlarının kapsamı ve şiirin kalanıyla ilişkisi konusunda anlaşmazlık içindedir.

Sonraki kozmolojik anlatı ışık ve geceyi, gökleri ve canlıları ele alır. Korunan dizeler Ay’ın ödünç ışığını ve Güneş’le ilişkisini anlatır. Bu yüzden değişmez gerçekliğe ilişkin savları değişen doğal dünya açıklamasıyla birlikte okumalıyız. Aşağıdaki maddeler şiirin sırasına göre bu tek eserin temalarıdır; dört ayrı kitap değildir. Kesin yazılış tarihi bilinmez.

Bugün Yunanistan’da Yunanca öğrenen biri için Parmenides, felsefe sözcüklerine giriş sunar: αλήθεια, hakikat, γνώμη, görüş ve είναι, varlık. Sıradan görünen bu sözcükler hâlâ tartışılan soruları taşır. Elea da Yunan kültürünün haritasını Güney İtalya’ya genişletir.

Buradaki kısa Modern Yunanca okumayla başlayıp antik alıntıyı modern aktarımıyla karşılaştırabilirsiniz. λόγῳ sözcüğünün yalnızca söylenen bir söz yerine akıl yürütme ifadesine nasıl dönüştüğüne bakın. Ardından Platon’u okuyarak tarihsel şairi sonraki diyalog kişisinden ayırın. Son olarak kendi Yunancanızla bir soruyu açıklamayı deneyin: bir şey hiçlikten gelebilir mi? Açık düşünme ve özenli dil kullanımı çalışmak için soruyu çözmeniz gerekmez.

• Bilinen tek eseri felsefi diyaloglar derlemesi değil, bir şiirdi.
• Araba yolculuğu şiirde bir sahnedir, gerçek bir seferin kanıtı değildir.
• Şiirde Ay ışığını başka bir yerden, Güneş’ten alır.