Arystoteles

Arystoteles urodził się w 384 r. p.n.e. w Stagirze, małej kolonii jońskiej na wschodnim wybrzeżu Chalkidiki. Jego ojciec Nikomach był lekarzem króla Macedonii Amyntasa III, co może tłumaczyć zarówno trwające całe życie zainteresowanie syna istotami żywymi, jak i jego związki z dworem macedońskim. Wcześnie osierocony, w wieku siedemnastu lat został wysłany do Aten, do Akademii Platona, i pozostał tam dwadzieścia lat jako uczeń i nauczyciel. Gdy Platon zmarł w 347 r. p.n.e., a Akademia przeszła w ręce jego bratanka Speuzypa, Arystoteles opuścił Ateny.

Kolejne lata spędził w Azji Mniejszej i na Lesbos: w Assos, na dworze władcy Hermiasza, którego bratanicę Pytiadę poślubił, oraz w Mitylenie, gdzie wraz ze swoim uczniem Teofrastem badał ryby, ptaki i mięczaki laguny Kalloni. W 343 r. p.n.e. Filip II Macedoński wezwał go do Miezy, by wychowywał jego trzynastoletniego syna Aleksandra; lekcje trwały około trzech lat, a uczeń przysyłał później nauczycielowi okazy z Azji.

W 335 r. p.n.e. Arystoteles wrócił do Aten i otworzył szkołę w gaju Apollina Likejosa, Likejon, gdzie nauczał, przechadzając się pod krytą kolumnadą, περίπατος, od której jego zwolennicy otrzymali nazwę perypatetyków; zgromadził tam bibliotekę, mapy i kolekcje. Gdy Aleksander zmarł w 323 r. p.n.e., a Ateny ogarnęły nastroje antymacedońskie, Arystotelesa, podobnie jak niegdyś Sokratesa, oskarżono o bezbożność; wycofał się do majątku matki w Chalkis na Eubei, mówiąc podobno, że nie pozwoli Ateńczykom po raz drugi zgrzeszyć przeciw filozofii. Zmarł tam w 322 r. p.n.e., w wieku 62 lat.

To, co zachowało się z Arystotelesa, około trzydziestu dzieł, to cykle wykładów Likejonu, zwięzłe i nieoszlifowane, wydane około 60 r. p.n.e. przez Andronikosa z Rodos; eleganckie dialogi, które publikował za życia, zaginęły. Όργανον (Organon, «narzędzie») dał początek logice: sylogizm, kategorie, reguły poprawnego rozumowania, nauczane bez zmian aż do XIX wieku. Φυσικά (Fizyka) i Μετά τα Φυσικά (Metafizyka), nazwana tak po prostu od swego miejsca «po pismach fizycznych» w wydaniu, analizują zmianę, przyczynę i byt: cztery przyczyny, materię i formę, możność i akt oraz nieruchomego poruszyciela; jej pierwsze zdanie, że wszyscy ludzie z natury pragną wiedzieć, jest najsłynniejszym początkiem w filozofii.

Ηθικά Νικομάχεια (Etyka nikomachejska), dedykowana synowi, określa szczęście, ευδαιμονία, jako życie aktywne zgodnie z cnotą, a cnotę jako środek między dwiema skrajnościami: męstwo między tchórzostwem a zuchwałością. Πολιτικά (Polityka) wychodzi od twierdzenia, że człowiek jest z natury istotą polityczną, korzysta ze zbioru 158 ustrojów zgromadzonego przez szkołę i broni ustroju mieszanego opartego na klasie średniej. Περί Ποιητικής (Poetyka) to pierwsza teoria literatury: tragedia jest naśladowaniem poważnego działania, które przez litość i trwogę dokonuje κάθαρσις takich uczuć, zdanie, o które spiera się od tamtej pory. Wokół nich stoją Ρητορική (Retoryka), Περί Ψυχής (O duszy) i wielkie dzieła biologiczne, przede wszystkim Περί τα ζώα ιστορίαι (Zoologia, czyli Historia zwierząt), które opisują około pięciuset gatunków i czynią Arystotelesa, słowami Darwina, mistrzem wszystkich przyrodników.

Arystoteles jest obecny w Grecji jak niewielu starożytnych myślicieli. Centralny plac Salonik i tamtejszy uniwersytet, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, założony w 1925 r., noszą jego imię; wieś Stagira na Chalkidiki ma park Arystotelesa z działającymi modelami jego doświadczeń fizycznych, a odkopane ruiny starożytnej Stagiry leżą nad morzem w Olimbiadzie. W Atenach teren Likejonu, odkryty w 1996 r. za Muzeum Bizantyjskim, jest otwarty dla zwiedzających od 2014 r.: palestra i zarysy alejek, gdzie nauczał. Licealiści czytają w ostatniej klasie Etykę nikomachejską i Politykę w oryginale, a ukute przez niego słowa to codzienny nowogrecki: πολιτικόν ζώον, η χρυσή μεσότης, κάθαρση, ενέργεια, κατηγορία, ουσία. 2400. rocznicę jego urodzin UNESCO obchodziło na całym świecie w 2016 r.

• Słowo «metafizyka» znaczy tylko tyle, co «księgi umieszczone po Fizyce» w starożytnym wydaniu jego dzieł.
• Badał zwierzęta morskie w lagunie Kalloni na Lesbos i poprawnie opisał rozmnażanie się koleni i ośmiornicy, obserwacje potwierdzone dopiero w XIX wieku.
• Jego szkoła wzięła nazwę od sanktuarium Apollina Likejosa, w którym się znajdowała, a «liceum», λύκειο, to dziś słowo oznaczające wyższy stopień szkoły średniej po grecku i w wielu innych językach.
• Pozostałości Likejonu znaleziono w centrum Aten w 1996 r. podczas prac ziemnych pod nowe muzeum, a teren jest otwarty dla publiczności od 2014 r.