Archimedes

Archimedes urodził się około 287 roku p.n.e. w Syrakuzach, najbogatszym greckim mieście Sycylii, jako syn astronoma imieniem Fidiasz. Wydaje się, że spędził pewien czas w Aleksandrii, naukowej stolicy epoki, i przez całe życie korespondował z tamtejszymi matematykami, Kononem z Samos, Dositeuszem i Eratostenesem, którym przesyłał swoje odkrycia w listach. Był krewnym, a przynajmniej bliskim przyjacielem króla Syrakuz Hierona II, a praktyczne problemy króla – podejrzana złota korona, olbrzymi statek, obrona miasta – dały początek wielu słynnym historiom.

Plutarch, który opisuje go w żywocie rzymskiego wodza Marcellusa, mówi, że Archimedesa obchodziła tylko czysta matematyka, a swoje machiny uważał za niegodne siebie, a jednak to one uczyniły go legendą. Kiedy Rzymianie oblegali Syrakuzy w 214 roku p.n.e., podczas drugiej wojny punickiej, jego katapulty, dźwigi i „szpony”, które unosiły okręty z wody, przez dwa lata trzymały flotę na dystans, tak że rzymscy żołnierze, jak pisze Plutarch, uciekali, gdy tylko nad murami pojawiła się lina albo belka.

Syrakuzy upadły w 212 roku p.n.e. Marcellus rozkazał oszczędzić Archimedesa, ale żołnierz zastał starca pochłoniętego rysunkiem i zabił go; tradycja przypisuje mu ostatnie słowa „nie niszcz moich kół”. Na jego grobie, zgodnie z jego życzeniem, wyryto kulę wpisaną w walec, odkrycie, z którego był najbardziej dumny. Cyceron odnalazł zaniedbany grób pod Syrakuzami w 75 roku p.n.e.

Traktaty Archimedesa przetrwały i są prawdziwą matematyką, a nie anegdotami. W dziele Περί σφαίρας και κυλίνδρου (O kuli i walcu) udowodnił, że kula ma dwie trzecie objętości i powierzchni opisanego na niej walca. W Κύκλου μέτρησις (Pomiar koła) zamknął wartość π między 3 10/71 a 3 1/7, rysując wielokąty o 96 bokach wewnątrz i na zewnątrz koła. W Περί επιπέδων ισορροπιών (O równowadze płaszczyzn) podał prawo dźwigni i pojęcie środka ciężkości, a w Περί οχουμένων (O ciałach pływających) zasadę, która do dziś nosi jego imię: na ciało zanurzone w cieczy działa siła wyporu równa ciężarowi wypartej cieczy.

Ψαμμίτης (Rachmistrz piasku), skierowany do syna króla, Gelona, wymyśla sposób zapisywania ogromnych liczb, by policzyć ziarnka piasku, które wypełniłyby wszechświat. Najbardziej niezwykłym tekstem jest Έφοδος (Metoda), zaginiona przez stulecia i odnaleziona w 1906 roku przez duńskiego uczonego Heiberga pod modlitwami średniowiecznego pergaminu w Konstantynopolu: Archimedes wyjaśnia w niej, jak najpierw odgadywał swoje wyniki, wyobrażając sobie figury zrównoważone na dźwigni. Wynalazki – śruba do podnoszenia wody, nadal zwana śrubą Archimedesa, machiny wojenne i zwierciadła zapalające z późniejszej legendy – znamy tylko od innych autorów, podobnie jak historię „Eureki” opowiedzianą przez Witruwiusza: zapytany, czy korona Hierona jest z czystego złota, zauważył w kąpieli, że jego ciało wypiera wodę, i miał odpowiedź.

Każdy grecki uczeń spotyka Archimedesa dwa razy: na matematyce, przy kole i π, i na fizyce, gdzie «η αρχή του Αρχιμήδη» (prawo Archimedesa) wyjaśnia, dlaczego statki pływają, a prawa dźwigni uczy się wraz z jego przechwałką o poruszeniu Ziemi. Okrzyku «Εύρηκα!» używa się po grecku, jak w większości języków, ilekroć ktoś rozwiąże problem, a «μη μου τους κύκλους τάραττε» cytuje z uśmiechem każdy, kto chce, by zostawiono go w spokoju. Palimpsest Archimedesa, kupiony na aukcji w 1998 roku i odczytany za pomocą promieni rentgenowskich w Baltimore, został opublikowany w internecie. W Syrakuzach turysta może odwiedzić Tecnoparco Archimede z działającymi modelami jego machin; w Grecji jego imię noszą ulice i szkoły, a ateńskie Centrum Badawcze „Archimedes” czci go w dziedzinie nauki.

• Palimpsest Archimedesa, dziesięciowieczna kopia jego dzieł zeskrobana i zapisana modlitwami w XIII wieku, został sprzedany w domu aukcyjnym Christie's w 1998 roku za dwa miliony dolarów i odczytany dzięki obrazowaniu rentgenowskiemu.
• Jego oszacowanie π, między 3 10/71 a 3 1/7, było najdokładniejsze na świecie przez kilka stuleci.
• Plutarch twierdzi, że był tak pochłonięty geometrią, iż rysował figury w popiele paleniska i na własnej natartej oliwą skórze po kąpieli.
• Cyceron odnalazł jego zapomniany grób pod Syrakuzami w 75 roku p.n.e., szukając wyrytych na nim kuli i walca.