Hypatia z Aleksandrii

Ojciec Hypatii, Teon z Aleksandrii, był matematykiem i astronomem związanym z Muzejonem, starożytną instytucją badawczą założoną przez Ptolemeuszy; jest ostatnim jej członkiem, którego znamy z imienia. Uczył córkę, a ona wkrótce go prześcignęła. W latach 390. wygłaszała w Aleksandrii publiczne wykłady o Platonie, Arystotelesie i filozofach neoplatońskich oraz udzielała prywatnych lekcji kręgowi oddanych uczniów. Jeden z nich, Synezjusz z Cyreny, później biskup chrześcijański, pisał do niej listy, które się zachowały; nazywa ją «matką, siostrą, nauczycielką» i prosi o radę w budowie hydrometru i astrolabium.

Nigdy nie wyszła za mąż i według źródeł żyła z godnością, która zjednała jej szacunek czołowych mężów miasta, zarówno pogan, jak i chrześcijan. Ten szacunek stał się niebezpieczny, gdy Aleksandria podzieliła się między cesarskiego prefekta Orestesa, który zasięgał jej rady, a nowego biskupa Cyryla, walczącego z Orestesem o władzę nad miastem. Rozeszły się pogłoski, że to Hypatia jest przeszkodą w pojednaniu obu mężczyzn.

W marcu 415 roku, w czasie Wielkiego Postu, tłum prowadzony przez kościelnego lektora imieniem Piotr wyciągnął ją z powozu, zawlókł do Cezareum, dawnej świątyni zamienionej na kościół, rozebrał ją i zabił odłamkami dachówek, a potem spalił jej ciało. Historyk Kościoła Sokrates Scholastyk, piszący pokolenie później i sam chrześcijanin, opisał tę zbrodnię z odrazą, mówiąc, że nic nie może być dalsze od ducha chrześcijaństwa niż takie mordy.

Nie zachowała się ani jedna linijka napisana przez samą Hypatię, ale dziesięciowieczna encyklopedia zwana Sudą wymienia, co napisała: komentarz do Arytmetyki Diofantosa, twórcy algebry, komentarz do Stożkowych Apoloniusza z Pergi, geometrii elips, parabol i hiperbol, oraz «kanon astronomiczny», tablice tego rodzaju, jakich używano do przewidywania położeń planet. Wydanie przez jej ojca trzeciej księgi Almagestu Ptolemeusza, podstawowego podręcznika astronomii przez 1400 lat, zawiera notę, że zostało poprawione przez «moją córkę Hypatię, filozofkę». Niektórzy uczeni sądzą, że zachowany grecki tekst Diofantosa zawdzięcza swój kształt jej lekcjom.

Jako filozofka należała do neoplatońskiej tradycji Plotyna, która uczyła, że dusza wznosi się przez matematykę i kontemplację ku jednemu boskiemu źródłu; matematyka nie była dla niej rzemiosłem, lecz drogą. Listy Synezjusza ukazują praktyczną stronę: pomogła mu zaprojektować astrolabium, przyrząd do mierzenia wysokości gwiazd, oraz urządzenie do mierzenia gęstości cieczy.

Jej prawdziwym dziełem było nauczanie, nie książki. W mieście, w którym pogańskie świątynie zamknięto w 391 roku, a przemoc religijna była na porządku dziennym, jej szkoła przyjmowała zarówno chrześcijan, jak i pogan, i trzymała się z dala od sporów Kościołów. To właśnie ta niezależność, bardziej niż jakakolwiek doktryna, przyniosła jej sławę i ją zabiła.

Każda epoka wymyślała Hypatię na nowo: pisarze oświecenia jako męczennicę rozumu, Charles Kingsley w powieści Hypatia (1853), malarze XIX wieku i film Agora (2009), w którym Rachel Weisz gra ją w zrekonstruowanej Aleksandrii. Jej imię noszą krater na Księżycu i planetoida 238 Hypatia. W Grecji Υπατία to imię żeńskie, które rodziny wciąż nadają, często pamiętając o jej historii, a ona pojawia się w szkolnych rozmowach o końcu świata starożytnego i o kobietach w nauce. Najlepiej poznać ją przez greckie źródła, które są krótkie: rozdział Historii Kościoła Sokratesa Scholastyka (7.15) opisujący jej śmierć oraz listy Synezjusza, okno dla uczącego się na prawdziwą przyjaźń między biskupem a pogańską nauczycielką.

• Jej uczeń Synezjusz został biskupem chrześcijańskim, a mimo to nadal pisał do niej jak do swojej nauczycielki, prosząc o pomoc w budowie hydrometru.
• Główna relacja o jej zabójstwie pochodzi od chrześcijańskiego historyka Kościoła, Sokratesa Scholastyka, który potępił je w najostrzejszych słowach.
• Jej ojciec Teon jest ostatnią znaną osobą należącą do Muzejonu w Aleksandrii, instytucji badawczej Ptolemeuszy.
• Każdy jej słynny portret, od XIX-wiecznych obrazów po film Agora, jest wyobrażony; nie istnieje żaden starożytny jej wizerunek.