Pawlos Melas

Pawlos Melas urodził się 29 marca 1870 roku w Marsylii, gdzie pracował jego ojciec, Michail Melas, kupiec z rodziny pochodzenia epirockiego. Rodzina przeniosła się do Aten, gdy Pawlos był dzieckiem; ojciec został później burmistrzem Aten i posłem. Pawlos wstąpił do Akademii Wojskowej (Σχολή Ευελπίδων) i w 1891 roku został oficerem artylerii. W 1892 roku poślubił Natalię Dragumi, córkę polityka Stefanosa Dragumisa i siostrę pisarza i dyplomaty Iona Dragumisa. Mieli dwoje dzieci, Michaila i Zoi.

Na przełomie wieków Macedonia wciąż należała do Imperium Osmańskiego, a Grecy, Bułgarzy i Serbowie rywalizowali, często z bronią w ręku, o lojalność jej chrześcijańskich wsi. Melas, pod wpływem szwagra Iona Dragumisa, nabrał przekonania, że Grecja musi działać. Na początku 1904 roku potajemnie przedostał się do Macedonii z kilkoma innymi oficerami, by zbadać sytuację, a w sierpniu tego samego roku wrócił na czele niewielkiego zbrojnego oddziału pod imieniem kapitan Mikis Zezas (Καπετάν Μίκης Ζέζας), utworzonym z imion jego dwojga dzieci.

Jego kampania trwała zaledwie około dwóch miesięcy. 13 października 1904 roku jego oddział został otoczony przez wojska osmańskie we wsi Statista w regionie Kastorii, a Melas zginął w walce. Miał trzydzieści cztery lata.

Znaczenie Melasa polega nie tyle na tym, co osiągnął w terenie, ile na skutkach jego śmierci. Gdy wiadomość dotarła do Aten, wstrząs był ogromny: oficer z dobrej rodziny, mąż i ojciec ze świetną karierą przed sobą, oddał życie za Macedonię. Opinia publiczna, dotąd niezdecydowana, zdecydowanie opowiedziała się za walką. Wielu oficerów i ochotników poszło za jego przykładem, a w następnych latach greckie oddziały zbrojne, wspierane przez grecki konsulat w Salonikach i miejscowych bojowników, stały się w regionie prawdziwą siłą.

Walka o Macedonię (Μακεδονικός Αγώνας), mniej więcej w latach 1904–1908, zakończyła się rewolucją młodoturecką w 1908 roku, a kilka lat później wojny bałkańskie 1912–1913 włączyły dużą część Macedonii, w tym Saloniki, do państwa greckiego. Grecy zawsze widzieli w Melasie pierwszego męczennika tej historii.

Jego listy do żony Natalii, pisane podczas misji, zachowały się i zostały wydane przez rodzinę; pokazują człowieka pełnego wątpliwości, czułości i determinacji. Jego historia zainspirowała także literaturę. Penelopa Delta, która znała rodziny Melasów i Dragumisów, była głęboko poruszona jego śmiercią; skłoniło ją to do pisania o Macedonii, a jej powieść Τα μυστικά του βάλτου (Tajemnice bagien, 1937), której akcja toczy się w czasie walki o Macedonię, wciąż czytają greckie dzieci.

Pawlos Melas jest wszędzie w północnej Grecji. Wieś, w której zginął, Statista, w 1927 roku przemianowano na Μελάς (Melas) i stoi tam pomnik. W Salonikach cała gmina nazywa się Δήμος Παύλου Μελά, a miejskie Muzeum Walki o Macedonię opowiada jego historię. W całej Grecji są ulice, place i szkoły jego imienia, a jego posąg stoi w kilku miastach. Greckie podręczniki opowiadają jego historię w rozdziale o początkach XX wieku. Dobrym wstępem jest powieść Delty Τα μυστικά του βάλτου albo po prostu spacer jedną z setek ulic Οδός Παύλου Μελά.

• Urodził się w Marsylii we Francji, a nie w Grecji.
• Jego pseudonim bojowy, Mikis Zezas, utworzono z imion syna Michaila (Mikisa) i córki Zoi.
• Jego żona była siostrą Iona Dragumisa, jednego z czołowych pisarzy i nacjonalistów tamtych czasów.
• Wieś, w której zginął, nazwano jego imieniem w 1927 roku.