Markos Wamwakaris

Markos urodził się 10 maja 1905 roku w Ano Syros, katolickim miasteczku na wzgórzu nad portem Ermupoli na cykladzkiej wyspie Syros; katolików z Syros nazywa się Φραγκοσυριανοί, od czego wziął się tytuł jego najsłynniejszej piosenki. Rodzina była biedna i od dziecka pracował w polu i w przędzalni bawełny. W wieku piętnastu lat, w 1920 roku, opuścił wyspę i wyjechał do Pireusu, gdzie imał się każdej ciężkiej pracy, jaką oferował port: nosił węgiel, był dokerem, a przez lata rzeźnikiem w miejskich rzeźniach.

Około 1924 roku po raz pierwszy usłyszał buzuki i, jak sam opowiadał, przysiągł, że nauczy się na nim grać w sześć miesięcy albo odetnie sobie rękę rzeźnickim tasakiem. Nauczył się, grając w tekedes, palarniach haszyszu w Pireusie, gdzie buzuki było wtedy instrumentem wyjętym spod prawa. Jego pierwsze płyty ukazały się w latach 1932–33, a w 1934 roku założył ze Stratosem Pagiumdzisem, Jorgosem Batisem i Anestisem Deliasem «słynny kwartet z Pireusu» (Τετράς η ξακουστή του Πειραιώς), pierwszy zespół rebetiko, który występował publicznie. Potem przyszły katastrofalne małżeństwo, cenzura dyktatury Metaksasa w 1937 roku i lata okupacji.

Po wojnie jego styl wyszedł z mody, artretyzm usztywnił mu palce i musiał grać w tanich tawernach. Odrodzenie nadeszło w 1960 roku, gdy Grigoris Bithikotsis nagrał Frangosyriani, a młodsza publiczność odkryła stare piosenki; ostatnią dekadę Markos spędził otoczony szacunkiem i znów nagrywał. Zmarł w Atenach 8 lutego 1972 roku. Jego autobiografia, podyktowana Angeliki Vellou-Keil, ukazała się w 1973 roku.

Rebetiko narodziło się w dzielnicach uchodźców i portach lat 20., łącząc muzykę Smyrny z pieśniami greckiego półświatka. Markos nadał mu pirejską formę: chrapliwy, pozbawiony ozdobników głos, buzuki grane w twardym, równym rytmie i teksty o własnym życiu prostymi słowami. Jego wczesne płyty, takie jak Καραντουζένι (1933) i Χαράματα η ώρα τρεις (Trzecia nad ranem, 1935), mówią otwarcie o tekesie, więzieniu i haszyszu, i zostały zakazane po 1937 roku, gdy dyktatura zabroniła takich tematów.

Φραγκοσυριανή (Frangosyriani, 1935) to piosenka miłosna do katolickiej dziewczyny z Syros, wędrówka po plażach i wioskach wyspy w rytmie powolnego zeibekiko, śpiewana na każdym greckim weselu i panigiri. Τα ματόκλαδά σου λάμπουν (Twoje rzęsy lśnią, ok. 1936) to hasapiko w jego najczulszym tonie. Όλοι οι ρεμπέτες του ντουνιά (Wszyscy rebeci świata, ok. 1937) to manifest braterstwa rebetiko, a Ο Μάρκος μαθητής (Markos uczeń) żartuje z uczniaka Markosa zakochanego w swojej nauczycielce. Pisał także o pracy, biedzie, piciu i śmierci, zawsze bezpośrednio w pierwszej osobie, bez sentymentalizmu późniejszej piosenki popularnej.

Niemal wszyscy kompozytorzy rebetiko po nim, z Tsitsanisem na czele, zaczynali jako jego naśladowcy, a trzychórowe buzuki, taniec zeibekiko i całe brzmienie greckiej piosenki laiko wywodzą się z płyt, które nagrał w latach 1932–1940.

W 2017 roku rebetiko wpisano na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO, a Markos jest jego postacią założycielską. Frangosyriani to piosenka, której warto nauczyć się najpierw: Grecy wszystkich pokoleń znają słowa, a nagrania Bithikotsisa, Dalarasa i dziesiątek innych stoją obok oryginału samego Markosa z 1935 roku. W Ano Syros niewielkie Muzeum Markosa Wamwakarisa mieści się w domu na starym mieście, jego popiersie stoi na placu jego imienia, a coroczny festiwal wyspy nosi jego imię. Jego piosenki pojawiają się na szkolnych lekcjach muzyki i na każdym wieczorze rebetiko w Atenach, a wyrażenie «ο πατριάρχης του ρεμπέτικου» (patriarcha rebetiko) oznacza wyłącznie jego. Ćwiczenie ze słuchu B2 na stronie o historii muzyki greckiej i ćwiczenie mówienia o rebetiko to naturalne kolejne kroki po tej stronie.

• Przysiągł, że nauczy się grać na buzuki w sześć miesięcy albo odetnie sobie rękę tasakiem; nauczył się.
• Był katolikiem z Syros, to właśnie znaczy Φραγκοσυριανός, w muzyce w przytłaczającej większości prawosławnej.
• Kwartet z Pireusu z 1934 roku uważany jest za pierwszy zespół rebetiko, który grał na publicznej scenie, a nie w tekesie.
• Po latach zapomnienia nagranie Frangosyriani przez Grigorisa Bithikotsisa w 1960 roku znów uczyniło go sławnym w wieku pięćdziesięciu pięciu lat.