Parmenides

Parmenides kwam uit Elea, een Griekse nederzetting aan de kust van Zuid-Italië, bekend onder de Romeinse naam Velia. Zijn leven herinnert eraan dat de antieke Griekse cultuur ver buiten de grenzen van het huidige Griekenland reikte. Hij was actief in het begin van de vijfde eeuw v.Chr. Een geboorte rond 515 v.Chr. wordt vaak voorgesteld, maar antieke berichten leveren verschillende chronologieën op. Zijn dood kan niet betrouwbaar worden gedateerd; een precieze levensduur zou schijnzekerheid geven.

Plato maakte hem later tot personage in de dialoog Παρμενίδης (Parmenides), waarin een oude filosoof de jonge Socrates ontmoet. Dat is een filosofisch drama, geen gespreksverslag of betrouwbaar reisdagboek. Het verklaart de gebruikelijke geboortedatum, maar lost niet elk biografisch vraagstuk op. De antieke traditie verbindt Zeno van Elea nauw met Parmenides. Berichten koppelen Parmenides ook aan wetten voor zijn geboortestad, al zijn er weinig details.

We kennen hem vooral via zijn gedicht, bewaard als citaten bij latere auteurs in plaats van als volledig handschrift. Sextus Empiricus en Simplicius zijn bijzonder belangrijke getuigen. Hun interesses bepaalden wat ze overschreven. Deze filosoof reconstrueren vraagt dus om zorgvuldig lezen van fragmenten en om onderscheid tussen latere berichten en zijn bewaarde eigen woorden.

Het gedicht heet gewoonlijk Περὶ φύσεως (Over de natuur), al is die titel waarschijnlijk later ontstaan. De epische hexameters verbinden levendig vertellen met doorlopende argumentatie. Aan het begin rijdt een jonge reiziger met een wagen naar een godin die hem onderricht belooft. Die reis hoort bij het gedicht: ze mag niet veranderen in een verhaal over echte reizen van de auteur. Vervolgens vraagt de godin welke onderzoekswegen tot begrip kunnen leiden.

Haar betoog over wat is bestrijdt verklaringen waarin het uit niets ontstaat of in niets verdwijnt. Fragment 8 beschrijft wat is als ongeboren, onvergankelijk, aaneengesloten en onbeweeglijk. Die uitspraken hielpen zijn, denken en verklaren tot centrale filosofische problemen te maken. De bekende leus dat Parmenides eenvoudig alles wat we zien ontkende, is echter te snel: onderzoekers verschillen over de reikwijdte van zijn uitspraken en hun verband met de rest van het gedicht.

De latere kosmologische beschrijving behandelt licht en nacht, de hemel en levende wezens. Bewaarde regels beschrijven het geleende licht van de maan en haar relatie met de zon. Argumenten over een bestendige werkelijkheid staan dus naast een verklaring van de veranderende natuur. De onderstaande vermeldingen zijn thema’s binnen dit ene werk, in de volgorde van het gedicht, geen vier afzonderlijke boeken. De precieze ontstaansdatum is onbekend.

Voor wie vandaag in Griekenland Grieks leert, opent Parmenides filosofische woordenschat: αλήθεια, waarheid, γνώμη, mening, en είναι, zijn. Deze gewoon ogende woorden dragen vragen die nog steeds worden besproken. Zijn Elea verruimt ook de kaart van de Griekse cultuur tot Zuid-Italië.

Begin met de korte Nieuwgriekse tekst hier en vergelijk daarna het antieke citaat met de moderne weergave. Merk op hoe λόγῳ een uitdrukking voor redeneren wordt in plaats van alleen een gesproken woord. Lees vervolgens over Plato en onderscheid de historische dichter van de latere dialoogfiguur. Probeer ten slotte een vraag in je eigen Grieks uit te leggen: kan iets uit niets ontstaan? Je hoeft haar niet op te lossen om helder denken en zorgvuldig taalgebruik te oefenen.

• Zijn enige bekende werk was een gedicht, geen verzameling filosofische dialogen.
• De wagenreis is een scène in het gedicht, geen bewijs van een echte expeditie.
• De maan krijgt in het gedicht haar licht van elders: van de zon.