Andonis Samarakis

Samarakis urodził się w Atenach 16 sierpnia 1919 roku. Studiował prawo na Uniwersytecie Ateńskim, a w 1935 roku, jeszcze jako student, wstąpił do Ministerstwa Pracy, gdzie z jedną przerwą pracował jako urzędnik do 1963 roku. Tą przerwą była okupacja: w 1944 roku złożył dymisję, wziął udział w ruchu oporu, został aresztowany przez Niemców i skazany na śmierć, po czym uciekł. To doświadczenie pojedynczego człowieka schwytanego w tryby władzy stało się tematem wszystkiego, co napisał.

Zaczął publikować późno, w wieku trzydziestu pięciu lat, zbiorem opowiadań «Ζητείται ελπίς» (Poszukiwana nadzieja, 1954), a jego dorobek pozostał skromny: trzy zbiory opowiadań i trzy powieści w ciągu pół wieku. Dużo podróżował w imieniu Międzynarodowej Organizacji Pracy i innych instytucji, zwłaszcza po Afryce i Bliskim Wschodzie. Gdy «Το λάθος» przyniósł mu sławę za granicą, porzucił posadę i utrzymywał się z pisania.

W ostatnich dekadach był postacią publiczną rzadkiego rodzaju: pisarzem lubianym przez młodzież. Od 1989 roku był ambasadorem dobrej woli UNICEF w Grecji, prowadził kampanie przeciw narkotykom i był inspiratorem greckiego Parlamentu Młodzieży (Βουλή των Εφήβων), który po raz pierwszy zebrał się w połowie lat 90. Zmarł 8 sierpnia 2003 roku w Pylos, tydzień przed swoimi osiemdziesiątymi czwartymi urodzinami, zapisawszy swoje ciało wydziałowi medycznemu Uniwersytetu Ateńskiego.

Opowiadania z «Ζητείται ελπίς» (1954), «Σήμα κινδύνου» (Sygnał niebezpieczeństwa, 1959, krótka powieść) i «Αρνούμαι» (Odmawiam, 1961, nagrodzone Nagrodą Państwową za opowiadanie) mają tę samą obsadę: urzędnik, samotny mężczyzna w kawiarni, dziecko, robotnik, bezimienni ludzie w mieście, które ich nie widzi. Dzieje się coś drobnego, telefon, list, nagłówek w gazecie, i otwiera to drogę do strachu, samotności lub niespodziewanego aktu dobroci. «Το ποτάμι» (Rzeka), w którym żołnierz łamie rozkazy, by popływać w rzece między dwiema liniami frontu, i spotyka żołnierza wroga, który robi to samo, to opowiadanie, które pamiętają greccy uczniowie.

«Το λάθος» (Błąd, 1965) przekształcił ten materiał w thriller polityczny. W bezimiennym kraju rządzonym przez Reżim mężczyzna siedzący w kawiarni popełnia drobne potknięcie i zostaje aresztowany przez dwóch agentów. W długiej drodze do stolicy jeden z agentów ma rozkaz zaprzyjaźnić się z nim, by ten się zdradził; zamiast tego górę bierze człowieczeństwo samego agenta, a ostatni «błąd» książki nie należy do więźnia, lecz do niego. Napisana chłodnymi, niemal dokumentalnymi zdaniami, dwa lata przed zamachem stanu pułkowników z 1967 roku, w Grecji była czytana jak proroctwo. W 1975 roku zekranizował ją Peter Fleischmann z Michelem Piccolim i Ugo Tognazzim.

Później ukazały się «Το διαβατήριο» (Paszport, 1973), opowiadania pisane w czasach dyktatury, oraz powieść «Εν ονόματι» (W imię, 1998). Jego styl nigdy się nie zmienił: krótkie zdania, powtórzenia, żadnych metafor, słownictwo gazety. Prostota jest wyborem: chciał zwykłych czytelników, nie krytyków, i ich zdobył.

Samarakis jest jednym z nielicznych współczesnych greckich prozaików, których uczniowie naprawdę czytają: «Το ποτάμι» i inne opowiadania są w antologiach liceum, a «Το λάθος» to często pierwsza dorosła powieść greckich nastolatków, jak może być i dla uczącego się języka, bo jej greka jest prosta, a fabuła wciąga. Wyrażenie «ζητείται ελπίς» wyszło poza książkę i stało się utartym nagłówkiem za każdym razem, gdy Grecja popada w przygnębienie. Zainspirowany przez niego Parlament Młodzieży nadal co roku obraduje na sali plenarnej greckiego parlamentu, z miejscami dla uczniów z każdego regionu i z diaspory. Jego sława za granicą opiera się na Błędzie, który istnieje po angielsku, francusku, niemiecku i w dziesiątkach innych języków, często na półce z kryminałami, gdzie czuje się nieco nieswojo.

• «Το λάθος» zdobył w 1970 roku we Francji Grand Prix de Littérature Policière, nagrodę za powieść kryminalną, choć Samarakis upierał się, że to książka o ludzkiej godności.
• Pierwszą książkę wydał w wieku trzydziestu pięciu lat, a w ciągu następnych pięćdziesięciu lat zaledwie garść kolejnych; całe jego dzieło mieści się na krótkiej półce.
• Zapisał swoje ciało nauce: po jego śmierci w 2003 roku trafiło ono, zgodnie z jego prośbą, na wydział medyczny Uniwersytetu Ateńskiego.
• Błąd porównywano z Kafką i Orwellem, a jednak jego Reżim nie ma nazwy, ideologii ani kraju, i właśnie to czyni go przerażającym.