Epikur

Epikur urodził się w 341 roku p.n.e. na Samos, gdzie jego ojciec Neokles, obywatel ateński, osiadł jako kolonista i prowadził szkołę. W wieku osiemnastu lat udał się do Aten na dwuletnią służbę wojskową; gdy wrócił, ateńscy osadnicy zostali wypędzeni z Samos, a jego rodzina przeniosła się do Kolofonu na wybrzeżu Azji. Tam i w Teos uczył się u Nauzyfanesa, zwolennika Demokryta, od którego przejął teorię atomów. Około trzydziestki zaczął nauczać, najpierw w Mitylenie na Lesbos, potem w Lampsakos nad Hellespontem, gdzie zgromadził przyjaciół, którzy mieli mu towarzyszyć do końca życia.

Około 306 roku p.n.e. wrócił do Aten i kupił dom oraz ogród za murami miasta. Ogród nadał szkole nazwę i charakter: nie była to publiczna sala wykładowa, lecz wspólnota, która żyła razem, jadła skromnie, pisała i rozmawiała. Jej skład gorszył Ateny, bo należały do niej kobiety, wśród nich hetera Leontion, i niewolnicy, jak Mys, niewolnik samego Epikura. Epikur rzadko opuszczał Ogród i nie brał udziału w polityce, zgodnie ze swoją radą, by żyć w ukryciu.

Przez lata cierpiał na bolesną chorobę pęcherza i nerek i zmarł w 270 roku p.n.e., w wieku siedemdziesięciu dwóch lat. W liście napisanym ostatniego dnia życia stwierdził, że ból jest tak wielki, jak tylko może być, ale radość ze wspomnienia rozmów z przyjaciółmi go przewyższa. Jego testament wyzwalał niewolników, zabezpieczał dzieci jego uczniów i zostawiał Ogród szkole, która przetrwała w Atenach przez stulecia.

Epikur napisał więcej niż którykolwiek filozof przed nim – według Diogenesa Laertiosa około trzystu zwojów, w tym traktat Περὶ φύσεως (O naturze) w trzydziestu siedmiu księgach, którego zwęglone fragmenty odnaleziono w willi w Herkulanum zasypanej przez Wezuwiusza. W całości zachowało się niewiele: trzy listy streszczające jego system, przekazane przez Diogenesa Laertiosa – Ἐπιστολὴ πρὸς Ἡρόδοτον (List do Herodota) o fizyce, Ἐπιστολὴ πρὸς Πυθοκλέα (List do Pytoklesa) o zjawiskach niebieskich i Ἐπιστολὴ πρὸς Μενοικέα (List do Menojkeusa) o tym, jak żyć; czterdzieści Κύριαι Δόξαι (Główne myśli); oraz zbiór sentencji odnaleziony w rękopisie watykańskim w 1888 roku. Rzymski poeta Lukrecjusz ujął cały system w łacińskie wiersze w De rerum natura.

System ma trzy części, które się wzajemnie podtrzymują. W fizyce wszystko jest atomami poruszającymi się w próżni, a także dusza składa się z atomów, które rozpraszają się w chwili śmierci; nie ma życia pozagrobowego, nie ma kary, nie ma czego się bać. Bogowie istnieją, szczęśliwi i dalecy, i nie interesują się nami. W etyce przyjemność jest początkiem i końcem szczęśliwego życia, ale Epikur rozumie przez nią przede wszystkim ἀπονία, wolność od bólu cielesnego, i ἀταραξία, wolność od niepokoju umysłu. Liczą się pragnienia naturalne i konieczne – jedzenie, schronienie, towarzystwo; luksus niczego nie dodaje, a pragnienie go dodaje niepokoju. Przyjaźń, mówi w Głównych myślach, jest największym z dóbr, jakie mądrość zapewnia na całe życie. Słynna druga myśl, że śmierć jest dla nas niczym, bo to, co uległo rozpadowi, nie odczuwa, nie jest wzruszeniem ramion, lecz lekarstwem: usuń lęk przed śmiercią, a większość innych lęków runie razem z nim.

Imię Epikura przetrwało w nowogreckim głównie jako nieporozumienie: επικούρειος oznacza miłośnika dobrego jedzenia i wygody – przeciwieństwo człowieka, który prosił przyjaciela o przysłanie garnuszka sera, by móc ucztować, kiedy zechce. Jego prawdziwa nauka jest omawiana na lekcjach filozofii w trzeciej klasie liceum, a List do Menojkeusa, z początkową radą, że nikt nie jest ani za młody, ani za stary, by filozofować, jest szeroko czytany w przekładzie na nowogrecki. Wyrażenia «λάθε βιώσας» (żyj w ukryciu) i «ο θάνατος ουδέν προς ημάς» są cytowane w codziennej grece, a współczesne stowarzyszenie Przyjaciele Filozofii Epikurejskiej organizuje co roku sympozjum w Atenach. Samos pamięta go jako swego syna. Uczący się może przeczytać List do Menojkeusa w wydaniu dwujęzycznym: jest krótki, spokojny i zaskakująco nowoczesny.

• Ogród przyjmował kobiety i niewolników jako pełnoprawnych członków, czego nie robiła żadna inna ateńska szkoła, a jego wrogowie przez wieki rozpowszechniali o nim opowieści.
• Z jego około trzystu książek w całości zachowały się tylko trzy listy i dwa zbiory sentencji; fragmenty wielkiego traktatu O naturze odzyskano z papirusów zwęglonych podczas erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e.
• W II wieku n.e. bogaty epikurejczyk imieniem Diogenes kazał wyryć tę filozofię na murze w swoim rodzinnym mieście Ojnoanda w Azji Mniejszej – to największa znana inskrypcja starożytna.
• Prosił, by co roku obchodzono jego urodziny, i jego uczniowie czynili to jeszcze przez setki lat po jego śmierci.