Πλούταρχος

Ο Πλούταρχος γεννήθηκε γύρω στο 46 μ.Χ. στη Χαιρώνεια, μια μικρή πόλη της Βοιωτίας γνωστή κυρίως για τη μάχη όπου ο Φίλιππος της Μακεδονίας συνέτριψε τις ελληνικές πόλεις το 338 π.Χ. Η οικογένειά του ήταν παλιά και εύπορη, και σπούδασε φιλοσοφία και ρητορική στην Αθήνα κοντά στον πλατωνικό Αμμώνιο. Ταξίδεψε στην Αλεξάνδρεια και στη Μικρά Ασία και αρκετές φορές στη Ρώμη, όπου έδωσε διαλέξεις και απέκτησε ισχυρούς φίλους· ένας από αυτούς, ο Λεύκιος Μέστριος Φλώρος, του εξασφάλισε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα, έτσι ώστε το επίσημο όνομά του ήταν Λεύκιος Μέστριος Πλούταρχος. Μεταγενέστερη παράδοση υποστήριξε ότι ο Τραϊανός και ο Αδριανός τον τίμησαν με υψηλά αξιώματα, πράγμα ίσως υπερβολικό, όμως σίγουρα κινούνταν με άνεση στον ρωμαϊκό κόσμο.

Επέλεξε ωστόσο να ζει στη Χαιρώνεια. Έλεγε ότι έμενε εκεί για να μη γίνει η πόλη ακόμη μικρότερη, και την υπηρέτησε ως άρχοντας και μάλιστα ως επόπτης οικοδομικών έργων. Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του ήταν επίσης ένας από τους δύο μόνιμους ιερείς του Απόλλωνα στους Δελφούς, λίγες ώρες μακριά, και προσπάθησε να αναζωογονήσει το ιερό. Παντρεύτηκε την Τιμοξένα, και το παρηγορητικό γράμμα που της έγραψε όταν πέθανε η μικρή τους κόρη, που λεγόταν κι αυτή Τιμοξένα, σώζεται ανάμεσα στα Ηθικά. Από τους γιους του, δύο έφτασαν στην ενηλικίωση. Στο σπίτι του συγκέντρωνε έναν κύκλο φίλων και μαθητών, και πολλά από τα γραπτά του διαβάζονται σαν κουβέντες εκείνου του κύκλου. Πέθανε γύρω στο 120, σε ηλικία πάνω από εβδομήντα ετών.

Οι Βίοι Παράλληλοι είναι είκοσι τρία σωζόμενα ζεύγη βιογραφιών, όπου κάθε φορά ένας Έλληνας συνδυάζεται με έναν Ρωμαίο και που συνήθως κλείνουν με μια σύντομη σύγκριση: ο Θησέας και ο Ρωμύλος, οι ιδρυτές· ο Αλέξανδρος και ο Καίσαρας, οι κατακτητές· ο Δημοσθένης και ο Κικέρων, οι ρήτορες· ο Περικλής και ο Φάβιος Μάξιμος· ο Λυκούργος και ο Νουμάς. Τον Πλούταρχο τον ενδιαφέρει ο χαρακτήρας, όχι τα γεγονότα. Όπως λέει στην αρχή του Βίου του Αλεξάνδρου, γράφει βίους, όχι ιστορία, και μια μικρή φράση ή ένα αστείο συχνά αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο καλύτερα από μια μάχη με δέκα χιλιάδες νεκρούς. Γι' αυτό συλλέγει τη χαρακτηριστική στιγμή: τον μικρό Αλέξανδρο που ηρεμεί το άλογο Βουκεφάλα στρέφοντάς το μακριά από τη σκιά του· τον Καίσαρα που κλαίει μπροστά σε ένα άγαλμα του Αλεξάνδρου επειδή στην ίδια ηλικία δεν είχε κάνει ακόμη τίποτα· τον Αρχιμήδη που σκοτώνεται ενώ σχεδιάζει σχήματα στην άμμο.

Τα Ηθικά είναι περίπου εβδομήντα οκτώ δοκίμια και διάλογοι για κάθε θέμα: πώς ξεχωρίζει κανείς τον κόλακα από τον φίλο, πώς πρέπει να ακούμε διαλέξεις, συμβουλές σε νύφη και γαμπρό, η καθυστέρηση της θείας δικαιοσύνης, το πρόσωπο στο φεγγάρι, αν είναι εξυπνότερα τα ζώα της ξηράς ή της θάλασσας, τα μαντεία των Δελφών, οι θεοί της Αιγύπτου στο Περί Ίσιδος και Οσίριδος. Τα Συμποσιακά καταγράφουν συζητήσεις στο τραπέζι για ερωτήματα όπως γιατί οι ηλικιωμένοι διαβάζουν καλύτερα από μακριά. Η συλλογή του με λακωνικά αποφθέγματα διασώζει το «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς», την εντολή της μητέρας να γυρίσει ο γιος με την ασπίδα του ή πάνω σε αυτήν. Η γλώσσα του είναι ο λόγιος πεζός λόγος της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, με μακριές περιόδους, ζεστός και γεμάτος παρεκβάσεις, και επί αιώνες ήταν ο πιο πολυδιαβασμένος από όλους τους Έλληνες συγγραφείς: ο Μονταίνιος τον παρέθετε συνεχώς, και ο αγγλικός Πλούταρχος του Τόμας Νορθ το 1579 έγινε η πηγή για τα έργα του Σαίξπηρ Ιούλιος Καίσαρ, Αντώνιος και Κλεοπάτρα και Κοριολανός.

Στην Ελλάδα ο Πλούταρχος διαβάζεται στο σχολείο σε αποσπάσματα, συνήθως από τον Βίο του Αλεξάνδρου ή του Περικλή, και τα ανέκδοτά του κυκλοφορούν παντού: το «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς», το «ο κύβος ερρίφθη», που κατά τον Πλούταρχο είπε ο Καίσαρας στον Ρουβίκωνα, και ο ίδιος ο τίτλος «Βίοι Παράλληλοι», που οι Έλληνες χρησιμοποιούν για κάθε σύγκριση δύο πορειών ζωής. Η Χαιρώνεια, κοντά στη Λιβαδειά, έχει ακόμη το μαρμάρινο λιοντάρι του πεδίου της μάχης και ένα μικρό μουσείο, και στους Δελφούς μπορεί κανείς να επισκεφθεί το ιερό που υπηρέτησε και το μουσείο του. Υπάρχει οδός Πλουτάρχου στο Κολωνάκι της Αθήνας και στις περισσότερες ελληνικές πόλεις. Οι Βίοι κυκλοφορούν σε νεοελληνική μετάφραση σε φθηνές εκδόσεις, και ο μαθητής μπορεί να ξεκινήσει από τις πρώτες σελίδες του Αλεξάνδρου, όπου ο Πλούταρχος εξηγεί τη μέθοδό του και αφηγείται την ιστορία του Βουκεφάλα.

• Το πλήρες ρωμαϊκό του όνομα ήταν Λεύκιος Μέστριος Πλούταρχος, από τον φίλο που του εξασφάλισε την υπηκοότητα.
• Έλεγε ότι έμενε στη μικροσκοπική Χαιρώνεια «για να μη γίνει ακόμη μικρότερη».
• Υπηρέτησε ως ιερέας του Απόλλωνα στους Δελφούς περίπου τριάντα χρόνια, σε μια εποχή που το μαντείο είχε χάσει το μεγαλύτερο μέρος της παλιάς του φήμης.
• Ο Σαίξπηρ πήρε ολόκληρους λόγους από τη μετάφραση των Βίων του Νορθ· η περιγραφή του Ενόβαρβου για το πλοίο της Κλεοπάτρας είναι σχεδόν λέξη προς λέξη Πλούταρχος.