Μίκης Θεοδωράκης

Ο Θεοδωράκης γεννήθηκε στις 29 Ιουλίου 1925 στη Χίο, από πατέρα Κρητικό και μητέρα από τον Τσεσμέ της Μικράς Ασίας, και μεγάλωσε σε επαρχιακές πόλεις: Μυτιλήνη, Σύρο, Πάτρα, Πύργο και Τρίπολη. Στη γερμανική Κατοχή εντάχθηκε στην Αντίσταση στην Αθήνα, συνελήφθη και βασανίστηκε· στον Εμφύλιο που ακολούθησε εκτοπίστηκε στα στρατόπεδα της Ικαρίας και της Μακρονήσου, όπου ξυλοκοπήθηκε τόσο άγρια που η υγεία του δεν αποκαταστάθηκε ποτέ πλήρως.

Ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Ωδείο Αθηνών και το 1954 πήγε στο Παρίσι, όπου σπούδασε ανάλυση με τον Ολιβιέ Μεσιάν και διεύθυνση ορχήστρας με τον Εζέν Μπιγκό· το 1957 κέρδισε βραβείο σύνθεσης στο μουσικό φεστιβάλ της Μόσχας. Το 1960 επέστρεψε στην Ελλάδα με μια απόφαση που άλλαξε την ελληνική μουσική: να μελοποιήσει τους μεγάλους σύγχρονους ποιητές για μπουζούκι και λαϊκούς τραγουδιστές. Την ίδια περίοδο βρέθηκε στη Βουλή με την ΕΔΑ (εκλέχθηκε το 1964), και όταν οι συνταγματάρχες κατέλαβαν την εξουσία τον Απρίλιο του 1967, η μουσική του απαγορεύτηκε με στρατιωτική διαταγή. Συνελήφθη, κρατήθηκε στο στρατόπεδο του Ωρωπού, έπειτα εκτοπίστηκε με την οικογένειά του στο ορεινό χωριό Ζάτουνα, και αφέθηκε ελεύθερος το 1970 ύστερα από διεθνή εκστρατεία· έζησε στο Παρίσι ώς την πτώση της χούντας το 1974.

Μετά τη Μεταπολίτευση υπήρξε ξανά βουλευτής και για λίγο υπουργός το 1990–92, και διηύθυνε τη μουσική του σε στάδια από την Αθήνα ώς το Βερολίνο. Πέθανε στην Αθήνα στις 2 Σεπτεμβρίου 2021, σε ηλικία 96 ετών, και τάφηκε, όπως το ήθελε, στο χωριό του πατέρα του, τον Γαλατά κοντά στα Χανιά της Κρήτης.

Η μεγάλη ιδέα του Θεοδωράκη ήταν ότι η σοβαρή ποίηση και το λαϊκό τραγούδι ανήκουν μαζί. Ο Επιτάφιος (1960), ο θρήνος μιας μάνας για τον γιο της που σκοτώθηκε σε απεργία καπνεργατών, σε στίχους του Γιάννη Ρίτσου και με τη φωνή του Γρηγόρη Μπιθικώτση στο μπουζούκι, άνοιξε τον δρόμο· ακολούθησαν το Αρχιπέλαγος και ο κύκλος σε Σεφέρη Επιφάνια (1962), που περιέχει την Άρνηση, το τραγούδι για ένα κρυφό περιγιάλι που κάθε Έλληνας μπορεί να τραγουδήσει. Αριστούργημά του είναι Το Άξιον Εστί (1964), λαϊκό ορατόριο πάνω στο μεγάλο ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη για τραγουδιστή, ψάλτη, αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα, όπου η ελληνική ιστορία γίνεται λειτουργία. Η Ρωμιοσύνη (1966) σε Ρίτσο και η Μπαλάντα του Μαουτχάουζεν (1966) πάνω στις αναμνήσεις του Ιάκωβου Καμπανέλλη από το στρατόπεδο, με τη Μαρία Φαραντούρη, είναι οι άλλοι πυλώνες.

Στο εξωτερικό το όνομά του σημαίνει Ζορμπάς (1964), την ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη με τον Άντονι Κουίν, για την οποία ο Θεοδωράκης έγραψε τον χορό που σήμερα λέγεται συρτάκι, μια μελωδία στο μπουζούκι από το αργό στο γρήγορο, που δεν υπήρχε ως λαϊκός χορός πριν από την ταινία. Έγραψε επίσης τη μουσική για το Ζ (1969) και το Σέρπικο (1973). Δίπλα στα τραγούδια στέκουν τρεις συμφωνίες, το Canto General σε Πάμπλο Νερούδα και όπερες για τη Μήδεια, την Ηλέκτρα και την Αντιγόνη. Το ύφος του αναγνωρίζεται αμέσως: πλατιές, τραγουδιστές μελωδίες, το μπουζούκι ως ευγενές όργανο και ρυθμοί παρμένοι από τον ελληνικό χορό.

Ξεκινήστε από τα τραγούδια: Άρνηση (Στο περιγιάλι το κρυφό), Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ και Ένα το χελιδόνι από Το Άξιον Εστί, Καημός, Βρέχει στη φτωχογειτονιά, Το τρένο φεύγει στις οχτώ, Μαργαρίτα Μαγιοπούλα. Έλληνες κάθε ηλικίας τα τραγουδούν στις ταβέρνες, στις σχολικές γιορτές και στις διαδηλώσεις, και τα πλήθη στην κηδεία του τον Σεπτέμβριο του 2021 τα τραγούδησαν στους δρόμους της Αθήνας και των Χανίων. Το συρτάκι από τον Ζορμπά χορεύεται στο τέλος αμέτρητων ελληνικών γάμων και τουριστικών βραδιών. Τραγούδια από Το Άξιον Εστί υπάρχουν στα σχολικά βιβλία μουσικής, και τα ποιήματα που μελοποίησε διαβάζονται στα ανθολόγια λογοτεχνίας. Δρόμοι και πλατείες σε όλη την Ελλάδα φέρουν το όνομά του, και οι παρτιτούρες και τα χαρτιά του φυλάσσονται στο Αρχείο Μίκη Θεοδωράκη στην Αθήνα. Ο μαθητής παρακολουθεί εύκολα τα ελληνικά: οι μελωδίες του κάνουν τα λόγια του Ελύτη, του Ρίτσου και του Σεφέρη να μένουν στη μνήμη.

• Το συρτάκι δεν είναι παλιός λαϊκός χορός: ο Θεοδωράκης το συνέθεσε για τον Ζορμπά το 1964, ανακατεύοντας ένα αργό και ένα γρήγορο κρητικό βήμα, και από τότε χορεύεται ως «ο ελληνικός χορός».
• Το 1967 η υπ' αριθμόν 13 διαταγή του Στρατού της χούντας έκανε έγκλημα ακόμη και το να παίζει ή να ακούει κανείς τη μουσική του.
• Σπούδασε στο Παρίσι με τον Ολιβιέ Μεσιάν και έγραψε μπαλέτα και συμφωνίες πριν στραφεί, στα 35 του, στο λαϊκό τραγούδι με μπουζούκι.
• Τιμήθηκε με το Βραβείο Λένιν για την Ειρήνη το 1983 και διηύθυνε τη μουσική του σε στάδια ώς τα βαθιά του ογδόντα.