Νίκος Γκάτσος

Ο Γκάτσος γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου 1911 στην Ασέα, ένα χωριό της Αρκαδίας στην κεντρική Πελοπόννησο, και τα ορεινά χωριά της περιοχής έμειναν στη φαντασία του σε όλη του τη ζωή. Πήγε έφηβος στην Αθήνα, σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και τη δεκαετία του 1930 εντάχθηκε στον κύκλο των νέων συγγραφέων γύρω από το περιοδικό Τα Νέα Γράμματα, όπου γνώρισε τον Οδυσσέα Ελύτη, που έμεινε ο στενότερος φίλος του.

Το 1943, μέσα στη γερμανική Κατοχή, εξέδωσε την Αμοργό, ένα ποίημα περίπου είκοσι σελίδων που άφησε άναυδους τους φίλους του και που, όπως λέγεται, το έγραψε σε μία νύχτα. Δεν εξέδωσε ποτέ άλλη συλλογή. Αντίθετα, από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 έγραφε για το θέατρο και κυρίως για τη μουσική, ξεκινώντας με τα τραγούδια που έφτιαξε με τον Μάνο Χατζιδάκι για το ανέβασμα του Λεωφορείον ο Πόθος από τον Κάρολο Κουν το 1949, ανάμεσά τους και το «Χάρτινο το φεγγαράκι».

Για δεκαετίες ήταν μόνιμη παρουσία στα καφενεία της Αθήνας, ένας μεγαλόσωμος, σιωπηλός άνθρωπος που κρατούσε την παρέα σε ένα τραπέζι καφενείου στο κέντρο της πόλης, μιλούσε με όλους και έγραφε λίγα. Εργάστηκε στο ελληνικό ραδιόφωνο, μετέφρασε τον Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα και συνέχισε να γράφει στίχους ως τα τελευταία του χρόνια. Πέθανε στην Αθήνα στις 12 Μαΐου 1992 και θάφτηκε, όπως το ήθελε, στην Ασέα.

Η Αμοργός πήρε το όνομά της από ένα νησί των Κυκλάδων που ο Γκάτσος, όπως λέγεται, δεν επισκέφθηκε ποτέ. Είναι ένα υπερρεαλιστικό ποίημα σε ελεύθερο στίχο, πεζό λόγο και μέτρα του δημοτικού τραγουδιού, όπου εικόνες της ελληνικής υπαίθρου, της θάλασσας, του πολέμου και του θανάτου διαδέχονται η μία την άλλη με τη λογική του ονείρου· ο πρώτος του στίχος, «Με την πατρίδα τους δεμένη στα πανιά και τα κουπιά στον άνεμο κρεμασμένα», είναι από τους πιο πολυαναφερόμενους της νεοελληνικής ποίησης. Επηρέασε μια ολόκληρη γενιά ποιητών.

Οι στίχοι των τραγουδιών του είναι το άλλο μισό του έργου του και έφτασαν σε πολύ περισσότερους ανθρώπους. Με τον Χατζιδάκι έγραψε το «Χάρτινο το φεγγαράκι» (1949), το «Μίλησέ μου», το «Τ' αστέρι του βοριά» και τον δίσκο Αθανασία (1976), καθώς και τον «Εφιάλτη της Περσεφόνης», ένα πρώιμο οικολογικό τραγούδι για το ρημαγμένο τοπίο της Ελευσίνας. Με τον Θεοδωράκη έγραψε τη «Μυρτιά» και άλλα τραγούδια της δεκαετίας του 1960. Με τον Σταύρο Ξαρχάκο έγραψε ολόκληρη τη μουσική επένδυση της ταινίας Ρεμπέτικο του Κώστα Φέρρη (1983), με τραγούδια όπως το «Καίγομαι, καίγομαι» και το «Μάνα μου Ελλάς», που ακούγονται σαν παλιά ρεμπέτικα αλλά είναι εξ ολοκλήρου δικά του. Οι στίχοι του χρησιμοποιούν τις πιο απλές λέξεις, τον ρυθμό του δημοτικού τραγουδιού και μια ξαφνική, απροσδόκητη εικόνα· είναι ποίηση μεταμφιεσμένη σε λαϊκή μουσική, και γενιές τραγουδιστών, από τη Νάνα Μούσχουρη ως τη Μαρία Φαραντούρη, τους έχουν ηχογραφήσει.

Ξεκινήστε με το «Χάρτινο το φεγγαράκι», όπως το τραγουδούν η Νάνα Μούσχουρη και η Μελίνα Μερκούρη: τέσσερις σύντομοι στίχοι ρεφρέν που κάθε αρχάριος μπορεί να παρακολουθήσει. Έπειτα ακούστε τη μουσική του Ξαρχάκου για το Ρεμπέτικο, που παίζει σε κάθε ελληνική ταβέρνα, και την Αθανασία του Χατζιδάκι. Πολλά από αυτά τα τραγούδια ακούγονται σε σχολικές γιορτές, σε πάρτι και στον δρόμο, και οι περισσότεροι Έλληνες θα μπορούσαν να τραγουδήσουν καμιά δωδεκαριά στίχους του Γκάτσου χωρίς να μπορούν να πουν ούτε έναν στίχο από την Αμοργό. Η Νάνα Μούσχουρη, που η καριέρα της ξεκίνησε με τον Χατζιδάκι, ηχογράφησε δεκάδες τραγούδια του, κι έτσι τα λόγια του ταξίδεψαν πιο μακριά από εκείνα σχεδόν κάθε άλλου Έλληνα ποιητή. Ανάμεσα στους στιχουργούς, οι Έλληνες τον βάζουν συνήθως πρώτο: τον ποιητή που απέδειξε ότι ένα λαϊκό τραγούδι μπορεί να είναι λογοτεχνία.

• Εξέδωσε ένα μόνο βιβλίο ποιημάτων στη ζωή του, την Αμοργό (1943), και λέγεται ότι το έγραψε σε μία μόνο νύχτα.
• Έδωσε στο ποίημά του το όνομα ενός νησιού, της Αμοργού, που κατά τα λεγόμενα δεν πάτησε ποτέ.
• Το «Χάρτινο το φεγγαράκι» γράφτηκε για μια αθηναϊκή παράσταση του 1949 του έργου Λεωφορείον ο Πόθος του Τένεσι Ουίλιαμς, σε μουσική του 24χρονου Μάνου Χατζιδάκι.
• Η μετάφρασή του του Ματωμένου γάμου του Λόρκα είναι ακόμη η καθιερωμένη ελληνική εκδοχή που ανεβαίνει στη σκηνή.